«Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής και το Ιωνικό Πανεπιστήμιο»

Γράφει η Ευαγγελία Δημοπούλου
Ιστορικός - Αρχαιολόγος

Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής (1873-1950),  είναι ένας από τους κορυφαίους μαθηματικούς με παγκόσμιο βεληνεκές. Γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 13 Σεπτεμβρίου 1873, όπου ο πατέρας του, Στέφανος Καραθεοδωρής, ήταν πρεσβευτής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με καταγωγή από το Μποσνοχώρι, Νέα Βύσσα του Νομού Έβρου.

Αρχικά, σπούδασε από το 1891 έως το 1895 Πολιτικός Μηχανικός στη Στρατιωτική Σχολή των Βρυξελλών. Το 1900 πήρε την απόφαση να σπουδάσει μαθηματικά και αναδεικνύεται γρήγορα σε κορυφαίο μαθηματικό αποκτώντας σημαίνουσα θέση στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Συνεργάστηκε με πολλούς σημαντικούς συναδέλφους, με κυριότερο τον Albert Einstein, ο οποίος είχε εκδηλώσει δημοσίως τον σεβασμό του και την εκτίμησή του στον Καραθεοδωρή.

Το 1919 ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ενώ βρισκόταν στο Παρίσι για τη Συνδιάσκεψη Ειρήνης που είχε συγκληθεί μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ζήτησε από τον επιφανή μαθηματικό και φίλο του Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή  να τον επισκεφθεί στο Βερολίνο, προκειμένου να του ζητήσει την αρωγή του αναφορικά με την ίδρυση ενός δεύτερου ελληνικού πανεπιστημιακού ιδρύματος. Ο Καραθεοδωρής ήταν πανέτοιμος και ανέπτυξε τις θέσεις του στον Βενιζέλο, υποβάλλοντας στην ελληνική κυβέρνηση σχετικό γραπτό υπόμνημα, που έφερε τον τίτλο «Σχέδιον περί Ιδρύσεως Νέου Πανεπιστημίου εν Ελλάδι».

Σ’  αυτό εισηγήθηκε την επιλογή της Σμύρνης ή εναλλακτικώς της Θεσσαλονίκης ως έδρα του νέου πανεπιστημίου. Η Σμύρνη προτάθηκε,  επειδή ήταν το ιδεώδες κατά την αντίληψή του κέντρο για τη διάχυση του ελληνικού πνεύματος στην Ανατολή και ειδικότερα στον ισλαμικό κόσμο, τη δε Θεσσαλονίκη επειδή βρισκόταν στο σταυροδρόμι ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, επί της Εγνατίας οδού, που ένωνε κάποτε τους δύο αυτούς κόσμους. Τελικά, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να προβεί στην ίδρυση πανεπιστημίου στη Σμύρνη και να αναθέσει στον Καραθεοδωρή την οργάνωση του.

O Καραθεοδωρής έφτασε οικογενειακώς στη Σμύρνη το Σεπτέμβριο του 1920, εξοπλισμένος με όλα τα αναγκαία εφόδια για την πραγμάτωση του μεγάλου ακαδημαϊκού και εθνικού στόχου. Ο μεγάλος μαθηματικός συνδράμοντας στη συγκρότηση του Πολυτεχνείου του Μπρεσλάου απέκτησε εξαιρετικές επιστημονικές περγαμηνές και την απαιτούμενη οργανωτική πείρα, που ήταν απαραίτητα στη συγκρότηση του Ιωνικού Πανεπιστημίου Σμύρνης.

Το σχέδιο λειτουργίας προέβλεπε την ίδρυση πρωτοποριακών για την εποχή εκείνη σχολών (όπως Σχολή Ανατολικών Γλωσσών και Ανώτερο Μουσουλμανικό Ιεροδιδασκαλείο), που θα σχετίζονταν με την αξιοποίηση της περιοχής ως νευραλγικού σημείου για τον υπερπόντιο ελληνισμό και θα ανεδείκνυαν τον εκπολιτιστικό χαρακτήρα της Ελληνικής Διοίκησης Σμύρνης.

Με τη βοήθεια του ύπατου αρμοστή της Σμύρνης, Αριστείδη Στεργιάδη, ο Καραθεοδωρής έθεσε αμέσως σε εφαρμογή το σχεδιασμό του για την ανέγερση κτιρίων, την οργάνωση βιβλιοθηκών και εργαστηρίων, την αγορά οργάνων και βιβλίων. Βέβαια, οι δυσχέρειες που υπήρχαν μεσούντος του Μικρασιατικού Πολέμου ήταν τεράστιες και ο ενθουσιασμός των συντελεστών για το σπουδαίο εγχείρημα δεν αρκούσε για να ξεπεραστούν τα εμπόδια.
Ο χαλκέντερος επιστήμονας εργάστηκε νυχθημερόν για την οργάνωση και τον εξοπλισμό του πανεπιστημίου, θέλοντας να κάνει πραγματικότητα την επιθυμία του Βενιζέλου. Χάρη στις διεθνείς διασυνδέσεις του ο Καραθεοδωρής προμηθεύτηκε ταχύτατα χιλιάδες συγγράμματα και όργανα φυσικής και χημείας, ενώ εξασφάλισε τα απαιτούμενα για την επίπλωση και τον εργαστηριακό εξοπλισμό του κτιρίου που είχε ήδη θέσει στη διάθεσή του η Ελληνική Διοίκηση Σμύρνης, στο λόφο Μπαχρή Μπαμπά, απέναντι από την προκυμαία της Σμύρνης. Το σπουδαιότερο, όμως, ήταν ότι είχε καταφέρει να πείσει αρκετούς καθηγητές μεγάλων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων να διδάξουν στο νέο ελληνικό πανεπιστημιακό ίδρυμα.

Με τον προγραμματισμό που είχε γίνει, το νέο πανεπιστήμιο θα άνοιγε τις πύλες του για τους φοιτητές το Σεπτέμβριο του 1922. Δυστυχώς, αυτό δεν κατάφερε να συμβεί, καθώς τον Αύγουστο του 1922, το Μικρασιατικό Μέτωπο κατέρρευσε και ο ελληνισμός εκτοπίστηκε βιαίως από την ευρύτερη περιοχή. Ο Καραθεοδωρής υπήρξε ένας από τους τελευταίους Έλληνες που εγκατέλειψαν τη Σμύρνη, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Τζορτζ Χόρτον, γενικού προξένου των ΗΠΑ στη Σμύρνη. Αφού πρώτα φυγάδευσε την οικογένειά του στη Σάμο και περιέσωσε ό,τι μπορούσε από τον εξοπλισμό τού υπό ίδρυση πανεπιστημίου, ο Καραθεοδωρής επιβιβάστηκε την τελευταία στιγμή σε μια βάρκα και εγκατέλειψε τα εδάφη της Ιωνίας.

Το επιστημονικό έργο του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή ήταν πολυσχιδές και δεν περιορίστηκε μόνο στα μαθηματικά αλλά επεκτάθηκε στους τομείς της Θεωρητικής Φυσικής. Η συμβολή του ήταν ουσιαστική στη μαθηματική θεμελίωση τομέων της Φυσικής όπως η Θερμοδυναμική, η γεωμετρική οπτική, η μηχανική και η σχετικότητα. Η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα θρήνησε την απώλεια του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή στις 2 Φεβρουαρίου 1950. Μαζί της θρήνησε και ο πνευματικός κόσμος της Ελλάδας και της Γερμανίας, αφού και οι δύο τον θεωρούσαν τον καλύτερο εκπρόσωπό τους. Ως ελάχιστο φόρο τιμής το νέο ελληνικό νόμισμα των δύο ευρώ του 2023 είναι αφιερωμένο στα 150 χρόνια από τη γέννηση του.

Βιβλιογραφία
Μαρία Γεωργιάδου, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή. Ένας μαθηματικός υπό την σκέπη της εξουσίας,εκδ.Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2007,σελ.334
Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, Μυθιστορηματική βιογραφία, εκδ. Μένανδρος, Αθήνα 2019
Βαγγέλης Σπανδάγος, Η ζωή και το έργο του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, εκδ. Αίθρα, Αθήνα 2000.  
Δέσποινα Τραυλού, «Ο ιδρυτής του Πανεπιστημίου Σμύρνης », Κ. Καραθεοδωρή.Ο Έλληνας Αϊνστάιν, Ε Ιστορικά, τ/χ.211, (13 Νοεμβρίου 2003), σελ.26-31