Φθιωτική τοπική Ιστορία : ΤΑ ΠΕΡΙΞ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΛΑΜΙΑΣ - Του κ. Δημητρίου Θ. Νάτσιου, Φιλολόγου-Λαμία

Η χριστιανική συνοικία - Οι Εκκλησίες - Η Επισκοπή (το «Επισκοπείον») Ζητουνίου -
Το εξοχικό κέντρο «τα Μετέωρα» - Το περιαστικό δάσος - Το γήπεδο του «Απόλλωνα»

Α’ Εισαγωγή - Η Τουρκική συνοικία

Αφού παραλείψουμε να μιλήσουμε για τα μεγάλα και συνταρακτικά ιστορικά γεγονότα και τις πολεμικές συγκρούσεις, που έλαβαν χώραν γύρω απ΄ τον βραχώδη και απόκρημνον λοφίσκον της Ακρολαμίας, και τέτοια ήταν ο τραγικός θάνατος του Αθηναίου στρατηγού Λεωσθένη στη διάρκεια του Λαμιακού πολέμου το 323 π. Χ., οι πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα στους Μακεδόνες και τον Δημήτριο τον Πολιορκητή και τέλος οι συγκρούσεις μεταξύ των Οθωμανών Τούρκων και των υπερασπιστών της πόλης, τους Βυζαντινούς και την οριστική κατάληψη αυτής απ΄τους πρώτους, αφού, λοιπόν, παραλείψουμε αυτά, θα αναφέρουμε εκείνα, που συναντάμε γύρω απ΄το Κάστρο της Λαμίας στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και στα τελευταία χρόνια.
Θα γίνει λόγος για τις ιστορικές συνθήκες, που επηρέασαν την κατοίκηση της πόλης, για τις χωριστές συνοικίες των Οθωμανών Τούρκων και των χριστιανών, που δημιουργήθηκαν μετά την κατάληψη της Λαμίας από τους Τούρκους, για τις εκκλησίες, που ανεγέρθηκαν, για την άγνωστη «Επισκοπή» («Επισκοπείον») Ζητουνίου, που υψωνόταν στο ανατολικό σημείο του Κάστρου. Τέλος, θα γίνει μικρή αναφορά στις προσπάθειες ανθρώπων της πόλης να δημιουργήσουν χώρους αναψυχής στον περιβάλλοντα χώρο, αλλά και στις προσπάθειες των κατά καιρούς δημάρχων να καλύψουν με πράσινο-περιαστικό δάσος- τους γυμνούς χώρους γύρω απ΄το Κάστρο.
Όπως σε προγενέστερα χρόνια, έτσι και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, η πόλη εξακολούθησε να βρίσκεται ανάμεσα στους δύο γνωστούς λόφους με μικρό άνοιγμα στη βάση, δηλαδή, στο μεσημβρινό σημείο, απ΄όπου αρχίζει η κοιλάδα του Σπερχειού ποταμού. Η θέση της αυτή επηρέασε την οικιστική της ανάπτυξη ως προς την έκταση και την οργάνωση. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας οι κάτοικοι της πόλης ήταν διαφορετικής θρησκείας και εθνότητας. Περισσότεροι ήταν οι Τούρκοι, ακολουθούσαν οι Έλληνες, υπήρχαν, επίσης, Βούλγαροι, Αρμένιοι και Λατίνοι, όπως αναφέρει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή, ο οποίος στα 1668 είχε επισκεφθεί το, τότε, Ζητούνι, όπως λεγόταν η Λαμία απ΄τον 9ο αιώνα μ. Χ. και ως το 1836. Όπως η θέση της πόλης, έτσι και οι κάτοικοι αυτής επηρέασαν την ανάπτυξή της. Με σαφή, λοιπόν, όρια τον ρύακα (=ποταμάκι), που διασχίζει την πόλη, αυτή χωρίσθηκε σε δύο μεγάλες συνοικίες και τουρκιστί «μαχαλάδες», όπου κατοίκησαν χωριστά οι Έλληνες και οι Τούρκοι. Η χωριστή αυτή κατοίκηση υπήρξε καθοριστική για την ανάπτυξη των συνοικιών, αφού η κάθε μια εμφανίζει διαφορετική εικόνα ανοικοδόμησης και ανέγερσης οικιών, τόπων λατρείας και προσευχής αλλά και χώρων εμπορικών και οικονομικών συναλλαγών, τα οποία ήταν αποτέλεσμα των νέων δεδομένων στην ιστορική πορεία της πόλης. Η τουρκική ταυτίζεται με τη σημερινή περιοχή, η οποία περικλείεται στο μεν ανατολικό σημείο απ΄την οδό «Καραϊσκάκη», στο δυτικό απ΄την περιφερειακή οδό «Τυμφρηστού», στο αρκτικό (=βόρειο) σημείο έφθανε μέχρι τη συνοικία των «Πηγαδουλίων» (αργότερα περιοχή «Άνοιξη») και στο μεσημβρινό (=νότιο) περικλειόταν απ΄τη σημερινή οδό «Έσλιν». Νοτιανατολικά η πόλη του Ζητουνίου βρισκόταν στην περιοχή, όπου σημερινά υπάρχουν κεντρικοί δρόμοι αυτής: «Κολοκοτρώνη», «Αγίου Νικολάου», «Ροζάκη Λεωνίδα-Αγγελή Γεωργίου», «Ρήγα Φερραίου», κ.α. Το εμπορικό κέντρο της τουρκικής συνοικίας ήταν γύρω απ΄τη σημερινή πλατεία «Ελευθερίας» (τότε ονομαζόταν πλατεία της «Ώρας» ή πλατεία «Ωρολογίου»), γύρω απ΄τις «Επτά Βρύσες» και νοτιώτερα στην «Ανδρούτσου», τμήμα της «Καραϊσκάκη», όπου, τότε, η συνοικία του «Βαμβακοπάζαρου». Βρίσκονταν ακόμη: «Μπεζεστένι» (=αγορά πολύτιμων εμπορευμάτων), «μεντρεσέδες» (=δημόσια μουσουλμανικά σχολεία), «τεκέδες (=ησυχαστήρια), «μεντρεσές μελτζιχανί (=στρατιωτική μουσική), κ.ά. Βρίσκονταν τζαμιά και χώροι εμπορικών συναλλαγών. Ακόμη υπήρχαν 2.500 κεραμοσκεπείς και πολυτελείς οικίες.

Β’ Τα πέριξ του Κάστρου της Λαμίας

1) Η χριστιανική-ελληνική συνοικία

Πέριξ του Κάστρου απλωνόταν η χριστιανική-ελληνική συνοικία, αλλά, όπως θα δούμε πιο κάτω, οι  Έλληνες, ίσως, να κατοικούσαν και σε άλλα σημεία της περιοχής της πόλης και όχι μόνο γύρω απ΄το Κάστρο. Με σαφή, λοιπόν, όρια το ρύακα, που διέσχιζε την πόλη, απ΄τα «Πηγαδούλια», ίσως και βορειότερα, και μέχρι την οδό «Θερμοπυλών» (σήμερα) στο βορειοανατολικό σημείο και γύρω απ΄το Κάστρο είχε δημιουργηθεί και απλωνόταν η ελληνική συνοικία. Τούτο αποδεικνύεται, περίτρανα, απ΄τους υπάρχοντες εκεί ιερούς ναούς. Η συνοικία πρέπει να βρισκόταν και νοτιώτερα μέχρι τους σημερινούς δρόμους: «Εκκλησιών», «Ησαΐα» και «Όθωνος». Στο ανατολικώτερο σημείο απλωνόταν η συνοικία του «Σλα Μαχαλά», δηλαδή η συνοικία των Αγίων Θεοδώρων και του Αγίου Γεωργίου, που βρίσκονται οι εκκλησίες στην περιοχή εκείνη.
Η ύπαρξη των Ι. Ναών: της «Αρχοντικής» και των Αγίων Αναργύρων βεβαιώνει ότι εκεί απλωνόταν η συνοικία των Χριστιανών. Αναφέρεται πιο πάνω ότι αυτή πρέπει να έφθανε πολύ πιο κάτω, διότι υπάρχουν άλλοι Ι. Ναοί: 1) του Αγίου Μηνά, 2) της Παναγίας Δέσποινας και 3) του Αγίου Νικολάου. Επίσης, η συνοικία πρέπει να απλωνόταν και ανατολικά του Κάστρου, διότι, εκεί βρισκόταν η «Μητρόπολη» Ζητουνίου, δηλαδή το «Επισκοπείον», όπως γίνεται λόγος πιο κάτω. Ακόμη, πρέπει να απλωνόταν και δυτικά, όπου βρίσκεται η εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, και να έφθανε μέχρι τη σημερινή συνοικία της «Νέας Σφαίρας». Και αφού γίνεται λόγος για τόπους, όπου διέμενε το ελληνικό-χριστιανικό στοιχείο του Ζητουνίου (έτσι ονομαζόταν, τότε, η Λαμία), πρέπει να λεχθούν και τα εξής: Έπειτα από μακροχρόνια αρχειακή έρευνα αποκαλύφθηκε ότι χριστιανικοί ναοί βρίσκονταν και σε άλλα σημεία της πόλης: όπως ο Ι. Ναός του Αγίου Βασιλείου στην πλατεία «Πάρκου», ο Ι. Ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, πλησίον των καταστημάτων «Πολιτικός», ο Ι. Ναός Αγίου Γεωργίου, εκεί, όπου σήμερα βρίσκεται ο Ι. Ναός του Αγίου Δημητρίου και Αγίου Γεωργίου, ο οποίος, μάλιστα Ι. Ναός του Αγίου Γεωργίου ήταν κοιμητηριακός στα αμέσως μετεπαναστατικά χρόνια. Ακόμη, προεπαναστατικός Ι. Ναός είναι και εκείνος του Αγίου Λουκά. Η ύπαρξη των χριστιανικών αυτών μνημείων, μας επιτρέπουν να κάνουμε βάσιμες υποθέσεις ότι στα σημεία αυτά διέμενε μόνιμα ελληνικός-χριστιανικός πληθυσμός του Ζητουνίου. Ίσως να διέμεναν εκεί χριστιανοί και να καλλιεργούσαν τη γη, η οποία ήταν και γόνιμη.
Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή (1611-1684) το 1668 επισκέφθηκε το Ζητούνι και κάνει λεπτομερή περιγραφή αυτής. Γράφει ότι η πόλη είχε 2.500 κεραμοσκεπείς οικίες, ακόμη γράφει ότι υπήρχαν 8 χριστιανικοί μαχαλάδες και ότι γύρω απ΄τον Άγιο Λουκά κατοικούσαν χριστιανοί, αλλά για τις οικίες γύρω απ΄το Κάστρο γράφει τα εξής: «υπό το Φρούριον και τη φάραγγα της αγοράς είναι αι οικίαι των απίστων, η μία επί της άλλης, όλαι μικραί και στεναί δίχως πρόσοψιν, εστραμμέναι προς δυσμάς, αλλά και εις την άλλην πλευράν (σ.σ. Αγίου Λουκά) της φάραγγος ταύτης ευρίσκονται οικίαι των απίστων». Η περιοχή εκείνη, δηλαδή που βρισκόταν πλησίον του Κάστρου, εγκαταλείφθηκε, άλλωστε η σημερινή οικοδομική γραμμή σταματάει κάτω απ΄τον περιφερειακό δρόμο. Η ύδρευση γινόταν απ΄τα «Πηγαδούλια», απ΄τις «Επτά Βρύσες», ίσως και από άλλες πηγές, η δε άρδευση με επιφανειακή υδροληψία, δηλαδή αυλάκια, όπου υπήρχε δυνατότητα να πάει πηγαίο νερό.


|2) Ο Ι. Ναός της «Αρχοντικής»

Ο Ι. Ναός της «Αρχοντικής», δηλαδή της Αρχόντισσας Παναγίας, ο οποίος είναι καθιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου), βρίσκεται στη νότια πλευρά του λόφου της Ακρολαμίας (Κάστρου). Από σωζόμενη επιγραφή, που βρίσκεται εντός του ναού, πληροφορούμαστε ότι «εκατεκάη εξ εδάφους» και ότι «ανακε (sic)νίσθη επί έτους ΑΨΞ (1760) και ανιστορήθη (εικονογραφήθηκε) έτους ΑΨΞΒ΄(1762) μηνός Ιουνίου κα΄».
Επομένως υπήρχε ναός προγενέστερος του υπάρχοντος, ο οποίος κατεστράφη και ανεγέρθη ο σημερινός, ο οποίος είναι του 18ου αιώνα. Η αρχαιότερη φορητή εικόνα, η οποία σώζεται και ευρίσκεται εντός του ναού είναι το 1703. Ο ναός είναι κεραμοσκεπής και διαιρείται σε δύο άνισα κλίτη, οι δε τοιχογραφίες του παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι στο αρκτικό σημείο του ναού και όχι σε μεγάλη απόσταση και σε ακάλυπτο χώρο διακρίνονται ίχνη τοιχογραφιών, οι οποίες θα πρέπει να έχουν σχέση με το σημερινό ναό, (σ.σ. απ΄το σημείο εκείνο διέρχεται τώρα ο περιφερειακός δρόμος, ο οποίος διανοίχθηκε στην περίοδο του Μεσοπολέμου). 
Στη διάρκεια της Επαναστάσεως του 1821 ήταν ναός κοιμητηριακός, το 1834, κατά Μάρτιο μήνα, έγινε ναός ενοριακός, αλλά καταργήθηκε γρήγορα και τώρα είναι εξωκκλήσι του ενοριακού ναού του Αγίου Νικολάου, ο οποίος απ΄το 1834 και ως το 1923 ήταν ναός Μητροπολιτικός της Λαμίας.


3) Η Επισκοπή Ζητουνίου - Το «Επισκοπείον»

Στο ανατολικό σημείο του Κάστρου βρίσκονταν ερείπια κτιρίου, όχι μεγάλων διαστάσεων, το οποίο επισκέφθηκε στα 1904 ο γνωστός αρχαιολόγος Γεώργιος Λαμπάκης (1854-1914), ο οποίος μάλιστα το διέσωσε φωτογραφίζοντας αυτό. (σ.σ. Η φωτογραφία έχει καταχωρισθεί στο «Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας» (Περ. Α΄, ΣΤ΄(1906) 10, εικ.1).
Η έλλειψη αρχειακών πηγών, οι οποίες θα προέρχονταν τόσο απ΄την Επισκοπή Ζητουνίου, ως τοπικής Εκκλησιαστικής Αρχής, όσο και από διερχόμενους περιηγητές, αλλά και από οθωμανικές πηγές και απ΄τη Μητρόπολη Λαρίσσης, όπου υπαγόταν η Επισκοπή Ζητουνίου, η έλλειψη λοιπόν πηγών αναγκάζει εκείνους που θα ήθελαν να ασχοληθούν με την ιστορία του πιο πάνω κτηρίου να κάνουν επισφαλείς υποθέσεις και συσχετισμούς. Η τοπική Εκκλησία, δηλαδή, η Επισκοπή Ζητουνίου γνώρισε ακμή όταν αυτή προβιβάσθηκε και αναβαθμίστηκε σε Αρχιεπισκοπή και το «ιεροκύκλιον», δηλαδή τα σύνορά της εκπεκτάθηκαν μέχρι τη Θεσσαλία, περιοχή Πτελεού-Μαγνησίας. Η αναβάθμιση σε Αρχιεπισκοπή έγινε το 1617 μ. Χ., όταν Πατριάρχης ήταν ο Τιμόθεος Α΄ και ήταν Αρχιεπίσκοπος ως το 1730 μ. Χ. Το έτος εκείνο υποβιβάσθηκε σε Επισκοπή και περιήλθε στην διοικητική αρμοδιότητα της Μητρόπολης Λαρίσσης. Το κτήριο εκείνο δε θα πρέπει να ήταν Ι. Ναός για δύο λόγους: Πρώτος, αν ήταν εκκλησία δεν θα κατεδαφιζόταν και δεύτερος, αν ήταν Ι. Ναός θα υπήρχε κάποια παράδοση και θα έφερνε το όνομα του Αγίου, όπου ετιμάτο η μνήμη του. Δεν θα κατεδαφιζόταν, όπως δεν έχουν κατεδαφιστεί οι εκεί πλησίον εκκλησίες, που είναι και αρχαιότερες. Επομένως, ήταν η οικία του επισκόπου και τα «γραφεία» της Επισκοπής. 


4) Ο Ι.Ν. των Αγίων Αναργύρων

Βρίσκεται στο δυτικό σημείο του Κάστρου της Λαμίας και είναι προεπαναστατικός. Το σημερινό, όμως, κτίσμα είναι των αρχών του περασμένου αιώνα (1901), σύμφωνα με την εντοιχισμένη πλάκα. Στην προεπαναστατική περίοδο και ως το 1853 ήταν ένα απ΄τα νεκροταφεία της Λαμίας. Περιβαλλόταν και περιβάλλεται, σύμφωνα με αρχειακό φωτογραφικό υλικό, από προστατευτικό μαντρότοιχο. Είναι μικρός ναός ρυθμού Βασιλικής και κεραμοσκεπής. Πανηγυρίζει δυο φορές το χρόνο, ήτοι την 1ην Ιουλίου και την 1ην Νοεμβρίου. Ακόμη, ήταν εξωκκλήσι του Ι. Ναού της Παναγίας Δέσποινας.


5) Το περιαστικό δάσος της Λαμίας

Τμήμα του περιαστικού δάσους της Λαμίας απλώνεται γύρω απ΄το Κάστρο, το οποίο είναι γνωστό και ως «Ακρολαμία» (απ΄τη λέξη άκρον=κορυφή). Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι όχι μόνο τμήμα του δάσους βρίσκεται πέριξ του Κάστρου, αλλά εκεί πρωτοφυτεύθηκαν πεύκα και μάλιστα τα φύτευσαν Τούρκοι αιχμάλωτοι των Βαλκανικών πολέμων (1912-1913)! Επίσης, πρέπει να σημειωθεί ότι οι πέριξ της Λαμίας λόφοι ήταν τελείως γυμνοί, όπως μαρτυρεί παλιότερο φωτογραφικό υλικό. Και κάτι ακόμη: ολόκληρο το περιαστικό δάσος της Λαμίας, το οποίο δεν είναι και μικρό, δημιουργήθηκε, διαδοχικά, τα τελευταία εκατό, κυρίως, χρόνια και για το οποίο δεν υπάρχει καμμία ιστορική μελέτη (εργασία).


6) Το εξοχικό κέντρο: «Τα Μετέωρα»

Σύμφωνα με μαρτυρίες, που διέσωσε και αναφέρει στο βιβλίο: «Λαμία, ιστορική και κοινωνική έρευνα», που είναι «Έκδοσις του Δήμου Λαμιέων», 1973, ο δικηγόρος κα άλλοτε, Δήμαρχος Λαμιέων, Γεώργιος Αλεξάνδρου Πλατής, αναφέρει ότι νοτίως του Κάστρου και παραπλεύρως του σημερινού δρόμου (πλησίον της «Αρχοντικής») βρισκόταν στην περίοδο του Μεσοπολέμου εξοχικό κέντρο: «Τα Μετέωρα», το οποίο στη διάρκεια της Κατοχής κατέστρεψαν οι Γερμανοί. Για εκείνο το κέντρο αναψυχής δεν γνωρίζω αν γράφουν κάτι οι λαμιώτικες εφημερίδες της προπολεμικής περιόδου.


7) Το γήπεδο του «Απόλλωνα»

Στο αρκτικό (=βόρειο) σημείο του Κάστρου έχει κατασκευαστεί αγωνιστικός χώρος. Πρόκειται για το γήπεδο του «Απόλλωνα». Προσωπικά, δε γνωρίζω τη σημερινή χρήση του χώρου εκείνου. Επίσης, λέγεται ότι κατά διαστήματα η περιοχή εκείνη εχρησιμοποιείτο ως τόπος ταφής ανθρώπων, που είχαν φυλακισθεί στο Κάστρο.


8) Άλλα κατάλοιπα πέριξ του Κάστρου

Μετά τη διάνοιξη του περιφερειακού δρόμου αποκαλύφθηκαν παλιότερα και νεώτερα κατάλοιπα πέριξ του Κάστρου, όπως τείχος της πόλης, τμήματα οικιών ή μικρών ναών, (οι πλευρές του κτίσματος είναι ορατές) και όστρακα. Εκεί απλωνόταν η ελληνική-χριστιανική συνοικία στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και βρίσκονταν χαμηλές και ταπεινές κατοικίες ανθρώπων και οικόσιτων ζώων και πτηνών.


* Σ.σ.: Μερικές από τις φωτογραφίες είναι από τα βιβλία του κ. Νικολάου Ταξ. Δαβανέλλου