Ιστορικός τόπος: Η «ΞΗΡΙΩΤΙΣΣΑ» ΤΗΣ ΛΑΜΙΑΣ - Του Δημητρίου Θ. Νάτσιου, Φιλολόγου- Λαμία

Τόπος αναψυχής (παλιότερα) - τόπος ιερός - από το 1853 τόπος κοιμητηριακός, 
τόπος εκτελέσεως καταδικασθέντων απ΄το «Έκτακτον Στρατοδικείον Λαμίας» (1946-1949), 
αλλά και τόπος τέλεσης της ζωοπανήγυρης

Α΄ Τοπογραφική ενημέρωση: Στο ανατολικό σημείο της Λαμίας βρίσκεται μικρή πεδινή έκταση, γνωστή ως «Ξηριώτισσα», ονομασία, που έχει λάβει από τον εκεί διερχόμενο ξηροπόταμο, τον γνωστό «Ξηριά», του οποίου γνώρισμα είναι η σύντομη διαδρομή και η μικρή ποσότητα πηγαίων και ομβρίων υδάτων. Πηγάζει απ΄ τις υπώρειες της Όθρυος και ειδικώτερα απ΄ την περιοχή του χωριού Δίβρη. Σε γραπτές πηγές αναφέρεται και ως «αχελώος» (=πλωτός), όπως και ο Σπερχειός ποταμός.

Β΄ Σύντομη ιστορία της περιοχής: Η περιοχή, περί της οποίας ο λόγος, ήταν και παραμένει η ανατολική «πύλη» της Λαμίας για τους εξερχόμενους και μεταβαίνοντες προς την ανατολική Φθιώτιδα και εκείθεν προς την όμορο Θεσσαλία, αλλά και «πύλη» εισόδου στην πόλη για τους προερχόμενους από τα μέρη εκείνα. Απ΄το ίδιο σημείο διέρχονται οδικά δίκτυα, τόσο τοπικά, όσο και εθνικά, ενώ παλιότερα διέρχονταν αγροτικοί δρόμοι. Στο ανατολικό σημείο της «Ξηριώτισσας» και ειδικώτερα στη θέση «τσαρουχόκαμπος» απλώνεται ο προσφυγικός οικισμός της Νέας Μαγνησίας. Στην ίδια περιοχή, στην περιοχή της «Μεγάλης Βρύσης» και στο γειτονικό χωριό της Ροδίτσας, την Άνοιξη του 1848, έγιναν σφοδρές μάχες ανάμεσα στις κυβερνητικές (Οθωνικές) δυνάμεις και στους εξεγερθέντες αντικυβερνητικούς (παπά- Κώστας Τζαμάλας, Ιωάννης Βελέντζας, Ιωάννης Κοντογιάννης, Αφοί Αινιάνες, Μπαλατσός, κ.ά. 
Περισσότερο, όμως, στη νεώτερη και σύγχρονη εποχή, η «Ξηριώτισσα» είναι γνωστή ως τόπος αναψυχής, ως ιερός και κοιμητηριακός τόπος, (αφού εκεί υψώνεται ιερός χριστιανικός ναός και απ΄ το 1853 είναι τόπος ταφής των νεκρών) και ως τόπος, όπου γίνονταν οι εκτελέσεις των καταδικασθέντων απ΄το Έκτακτο Στρατοδικείο Λαμίας στη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου πολέμου, την περίοδο 1946-1949. 

1. Η «Ξηριώτισσα» ως τόπος αναψυχής

Συνήθεις τόποι αναψυχής για τους περισσότερους κατοίκους της Λαμίας (παλιότερα) ήταν ο γραφικός λόφος του Αγίου Λουκά, η περιοχή της «Ταράτσας» -στο αρκτικό (=βόρειο) σημείο αυτής- ο λόφος του «Αφανού», η «Ακρολαμία», δηλαδή  γύρω απ΄το Κάστρο και ο τόπος της «Ξηριώτισσας». Εδώ θα μιλήσουμε για την «Ξηριώτισσα». Συνήθιζαν, λοιπόν, οι Λαμιώτες δυο φορές το χρόνο, την Τρίτη της Διακαινησίμου και στις 23 Αυγούστου, εορτή της Απόδοσης (τα εννιάημερα) της Κοίμησης της Θεοτόκου, να μεταβαίνουν ομαδικά στο χώρο εκείνον προς αναψυχή και διασκέδαση. Η συμπεριφορά, όμως των εκδρομέων και των διασκεδαζόντων στον τόπο εκείνο ήταν τέτοια, που χαρακτηρίσθηκε ως ασέβεια προς τους νεκρούς. Τούτο, όμως, αποδοκιμαζόταν από την κοινή γνώμη, ενώ τοπική εφημερίδα των χρόνων εκείνων έγραφε τα εξής: «Είπομεν και πέρυσι και ήδη επαναλαμβάνομεν ότι ο ιερός ούτος ναός, ένθα τελείται η ειρημένη πανήγυρις κείται εν τω νεκροταφείω και εν μέσω των τάφων γονέων, αδελφών και τέκνων μας. Οσάκις, λοιπόν προσερχόμεθα εις τον ειρημένον ναόν, οφείλομεν να λησμονώμεν τον κόσμον και τα εν τω κόσμω και να ενθυμούμεθα ότι τάχιον ή βράδιον θέλομεν συγκαταριθμείσθαι μεταξύ των κεκοιμημένων συγγενών και συμπολιτών μας. Το να συνερχώμεθα, λοιπόν, εις τον ειρημένον ναόν κατ΄ έτος μετά συντριβής καρδίας, τελουμένης ιερουργίας υπό του αρχιερέως και όλου του ιερού κλήρου και να παρακαλώμεν τον Θεόν υπέρ των κεκοιμημένων εκεί συγγενών, φίλων και συμπολιτών μας είναι θρησκευτικόν καθήκον μας, αλλά το να τελώμεν όργια περί των ναών και επί των τάφων των νεκρών καθ΄όλην την νύκτα και την ημέραν, τρώγοντες και πίνοντες, μεθύοντες και χορεύοντες εν τυμπάνοις, χορδαίς και οργάνοις, τούτο είναι ασέβεια και της θρησκείας περιφρόνησις. Το θρησκευτικόν τούτο ατόπημα συμβαίνει δις του έτους εις τον ιερόν εκείνον τόπον, δηλ. την 23ην Αυγούστου και την εβδομάδα της Διακαινησίμου, αλλά ό, τι μέχρι τούδε εγένετο δεν πιστεύομεν να επαναληφθή, εκτός εάν και διοικητικαί, εκκλησιαστικαί και δημοτικαί αρχαί εκ προθέσεως θελήσωσι να παραβλέψωσι την εκπλήρωσιν των καθηκόντων τους», (εφημ. «Φάρος της Όθρυος», 27 Αυγούστου 1860, Λαμία). Η ίδια εφημερίδα παρατηρεί ότι σημειώθηκε αργότερα κάποια βελτίωση στη συμπεριφορά των Λαμιωτών. 
Αργότερα η συνήθεια να μεταβαίνουν εκεί εγκαταλείφθηκε.

2. Η «Ξηριώτισσα» ως ιερός και κοιμητηριακός τόπος.

Εκεί, όπου βρίσκεται το δημοτικό κοιμητήριο, υπήρχε ναός προεπαναστατικός της Κοιμήσεως ή της Απόδοσης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ο οποίος είχε αλευρόμυλο και χωράφια. 
Το 1870 είχε δικό του ιερέα, προφανώς για τις νεκρώσιμες ακολουθίες. Μετά πενταετίαν, εμφανίζεται ως «εξωκκλήσιον και ως μετόχιον» του Ι. Ναού των Αγίων Θεοδώρων Λαμίας. Είναι μικρός ναός, σταυροειδής με τρούλλο και κεραμοσκεπής. Είναι δε κτίσμα του 19ου αιώνα και έχει χαρακτηρισθεί ως «ναός κοιμητηριακός». 
***
Στην προεπαναστατική περίοδο το Ζητούνι, αλλά και για μερικές δεκαετίες στα μετεπαναστατικά χρόνια είχε δέκα νεκροταφεία, αφού το Διάταγμα: «Περί των νεκροταφείων και του ενταφιασμού των νεκρών» (Ναύπλιον 28 Μαρτίου (9 Απριλίου) 1834) εφαρμόσθηκε στη Λαμία έπειτα από δέκα εννέα χρόνια! (Όρα σχετική μελέτη: Δημητρίου Θ. Νάτσιου: «Τα νεκροταφεία της Λαμίας, 1835-1857», Λαμία, 1985). Έτσι το 1853 άρχισε να λειτουργεί το νεκροταφείο της «Ξηριώτισσας» και στις 5 Απριλίου 1853 ενταφιάσθηκε ο πρώτος νεκρός, ονόματι Ευθύμιος Νικολάου, ετών 55, τσαγκάρης στο επάγγελμα. Τόσο για την εκκλησία της «Ξηριώτισσας», όσο και για το νεκροταφείο (περίφραξη, στολισμός) φρόντισε ο τραπεζίτης της Λαμίας Τριαντάφυλλος Νικ. Κοντόπουλος. Για πολλά χρόνια η πόλη είχε μόνο το νεκροταφείο αυτό, αργότερα δημιουργήθηκαν κι άλλα σε συνοικίες (Καλύβια, Ταράτσα). Στην «Ξηριώτισσα» έχουν ενταφιασθεί πολλοί επώνυμοι και ανώνυμοι. Τούτο είναι άλλο θέμα εκτενέστερο.

3. Η «Ξηριώτισσα» ως τόπος εκτελέσεων (1946-1949)

Η περιοχή της «Ξηριώτισσας», συνδέθηκε άμεσα με τα συνταρακτικά γεγονότα της μετακατοχικής περιόδου, που συνέβησαν στην Ελλάδα. Πρόκειται για τον ελληνικό Εμφύλιο πόλεμο και άλλα γεγονότα. Αυτά είναι οι μερικές εκατοντάδες εκτελέσεων, που έγιναν στην «Ξηριώτισσα», «δια τουφεκισμού, κατόπιν αποφάσεως του Εκτάκτου Στρατοδικείου Λαμίας».
Το Στρατοδικείο άρχισε τις εργασίες του στις 30 Οκτωβρίου 1946 και συνεχίσθηκαν αυτές έως τις 23 Ιουνίου 1950. Στο διάστημα αυτό επιβλήθηκαν πολλές και βαριές ποινές. Ανάμεσά τους ήταν και η ποινή του θανάτου. Πολλές θανατικές ποινές εκτελέσθηκαν αμέσως και οι εκτελέσεις έγιναν, όπως είδαμε πιο πάνω, στον τόπο της «Ξηριώτισσας». Μια (η πρώτη) έγινε στις 4 Νοεμβρίου 1946, ημέρα Δευτέρα, και τελευταίες επτά έγιναν στις 15 Φεβρουαρίου 1949, ημέρα Τρίτη. 
Συνολικά εκτελέσθηκαν στην «Ξηριώτισσα» διακόσιοι. Οκτώ εκτελέσθηκαν στην Αθήνα, η καταδικαστική απόφαση ελήφθη στη Λαμία. Πρόεδρος του Στρατοδικείου ήταν ο συνταγματάρχης Πεζικού Γεώργιος Γιαννόπουλος, γνωστός και ως «Κινίνος». Για πολλές δεκαετίες η «Ξηριώτισσα» ήταν ταυτόσημη με τις εκτελέσεις του 1946-1949.

4. Η «Ξηριώτισσα» ως τόπος εμπορικών συναλλαγών

Το παζάρι της Λαμίας, που είναι απ΄τα αρχαιότερα στην Ελλάδα, αφού τελείται με μικροδιακοπές απ΄ το 1650 μ.Χ., κατά καιρούς είχε δύο «σκέλη», δηλαδή την εμποροπανήγυρη και τη ζωοπανήγυρη, γινόταν δε και γίνεται σε διάφορα σημεία της πόλης και της περιοχής. Η ζωοπανήγυρη γινόταν σε ανοικτό χώρο και εκτός της πόλης, φυσικά. Ένας τέτοιος  χώρος ήταν η περιοχή της «Ξηριώτισσας», όπου είχε γίνει για τελευταία φορά το 1970. Έπειτα, αφού εξέλιπαν τα τετράποδα έπαυσε να τελείται.

Επίλογος

Απ΄τα παραπάνω φαίνεται ότι η περιοχή της «Ξηριώτισσας» συνδέεται άμεσα με την πόλη της Λαμίας.