Όταν οι λέξεις φορούν αλυσίδες

Γράφει ο 
Γιώργος Καρανάσιος 
gkaranasios24@gmail.com 

  «Στην αρχή ήταν ο Λόγος».   

  Δεν είναι τυχαίο ότι ο άνθρωπος όρισε την ύπαρξή του μέσα από τις λέξεις. 

  Μ' αυτές σκέφτεται, επικοινωνεί, αμφισβητεί, δημιουργεί. Γι' αυτό και κάθε εξουσία, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, προσπάθησε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο να ελέγξει τη γλώσσα. Όποιος επηρεάζει τις λέξεις, επηρεάζει και τη σκέψη.

  Ο Τζορτζ Όργουελ το περιέγραψε εύστοχα το 1984. Η «Νέα Ομιλία» δεν καταργούσε μόνο λέξεις, καταργούσε τη δυνατότητα να σκεφτεί κανείς διαφορετικά. Γιατί όταν λείπουν οι λέξεις, σιγά-σιγά φτωχαίνει και η σκέψη.

  Σήμερα δεν καίνε βιβλία ούτε απαγορεύουν λεξικά. Αρκεί να σε πείσουν ότι ορισμένες λέξεις δεν επιτρέπεται να ειπωθούν και ορισμένες απόψεις δεν πρέπει καν να διατυπωθούν. 

  Έτσι η λογοκρισία μετατρέπεται σε αυτολογοκρισία. 

  Δεν φοβάσαι τον νόμο, φοβάσαι την ταμπέλα, την καταγγελία, τον δημόσιο διασυρμό.

  Βέβαια, υπάρχουν λέξεις που πληγώνουν και λόγια που προσβάλλουν. Η ευγένεια και ο σεβασμός δεν είναι αδυναμία, είναι στοιχείο πολιτισμού. Άλλο όμως ο σεβασμός και άλλο η ποινικοποίηση κάθε άκομψης ή ενοχλητικής έκφρασης. Μια κοινωνία που αρχίζει να φοβάται τις λέξεις περισσότερο από τις πράξεις κινδυνεύει να χάσει το μέτρο.

  Τα τελευταία χρόνια δίνουμε πολλές μάχες για τις λέξεις και πολύ λιγότερες για την πραγματικότητα. Αλλάζουμε ονομασίες, επινοούμε νέους όρους, διορθώνουμε συνεχώς το λεξιλόγιό μας και συχνά πιστεύουμε ότι έτσι διορθώνουμε και την κοινωνία. 

  Δεν γίνεται όμως δικαιότερη μια κοινωνία επειδή άλλαξε τις λέξεις της. Γίνεται δικαιότερη όταν αλλάζουν οι συνθήκες ζωής των ανθρώπων.

  Ο Βίκτορ Κλέμπερερ, που μελέτησε τη γλώσσα του ναζισμού, έγραφε ότι οι λέξεις μπορούν να λειτουργούν σαν «μικρές δόσεις αρσενικού». Τις καταπίνεις χωρίς να το καταλαβαίνεις και κάποια στιγμή έχουν αλλάξει τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο. 

  Το ίδιο ισχύει όμως και για τους ευφημισμούς της εποχής μας. Η φτώχεια βαφτίζεται «πρόκληση», οι περικοπές «μεταρρυθμίσεις», η επιτήρηση «προστασία». Δεν αλλάζει η πραγματικότητα, αλλάζει ο τρόπος που τη συνηθίζουμε.

Το πρόβλημα δεν είναι οι λέξεις. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι λέξεις γίνονται υποκατάστατο της σκέψης. Όταν αντί για επιχειρήματα μοιράζουμε ταμπέλες. Όταν αντί να συζητάμε, καταδικάζουμε. Όταν αντί να απαντάμε, ακυρώνουμε.

  Η ελευθερία του λόγου δεν δοκιμάζεται όταν συμφωνούμε. Δοκιμάζεται όταν ακούμε αυτό που μας ενοχλεί. Αν μια άποψη είναι λανθασμένη, χρειάζεται αντίλογο. Αν είναι επικίνδυνη, χρειάζεται αποκάλυψη. Αν όμως πιστέψουμε ότι η λύση είναι να εξαφανίσουμε τις λέξεις, αργά ή γρήγορα θα εξαφανίσουμε και το δικαίωμα να σκεφτόμαστε ελεύθερα.

  Οι λέξεις δεν είναι ο εχθρός. Είναι το εργαλείο. Το ερώτημα είναι ποιος το κρατά στα χέρια του και με ποιο σκοπό.

Y.Γ1. «Το πρόβλημα με τον κόσμο είναι ότι οι έξυπνοι άνθρωποι είναι γεμάτοι αμφιβολίες, ενώ οι ηλίθιοι είναι γεμάτοι αυτοπεποίθηση»,Τσαρλς Μπουκόβσκι.

Η ελευθερία της έκφρασης δεν αρκεί από μόνη της. Προϋποθέτει παιδεία, κρίση και ικανότητα σκέψης, τόσο σ' αυτόν που μιλά όσο και σε εκείνον που ακούει. Διαφορετικά, η ελευθερία του λόγου μετατρέπεται σε ελευθερία της ανοησίας. Όταν μια κοινωνία αποδυναμώνει τη σκέψη και ταυτόχρονα αποθεώνει την αδιάκριτη έκφραση, δεν παράγει περισσότερους ελεύθερους πολίτες, παράγει περισσότερο θόρυβο.

Υ.Γ2.  Η Ιστορία δείχνει ότι κάθε εξουσία, όπου κι αν βρίσκεται και όποιο ιδεολογικό πρόσημο και αν έχει, ορίζει ποιες λέξεις επιτρέπονται και ποιες ιδέες όχι - ποινικοποίηση σκέψης. Έτσι η ελευθερία του λόγου παύει να είναι δικαίωμα και μετατρέπεται σε προνόμιο των «ορθά σκεπτόμενων».