«Ancestors»: Ένα φωτογραφικό έργο για το τραύμα από τις καταστροφές στη Β. Εύβοια και την πορεία προς την ανάκαμψη

Σε ένα χωράφι στην Αγία Άννα της Βόρειας Εύβοιας, λίγο πάνω από τη θάλασσα, ο 71χρονος τότε Παναγιώτης Αναγνώστου, το επόμενο καλοκαίρι μετά την καταστροφική πυρκαγιά του Αυγούστου 2021, έχει σκύψει και φυτεύει τις ελιές του. Γύρω του το τοπίο παραμένει σημαδεμένο από τη φωτιά, με τους κορμούς των δέντρων να “ μαρτυρούν” τι προηγήθηκε πριν ένα χρόνο. «Μέχρι να δώσουν καρπό αυτές οι ελιές εγώ μπορεί να μην ζω, το κάνω όμως για τα εγγόνια μου, για το μέλλον, για να γευτούν αυτά τους καρπούς της», λέει ο κ. Αναγνώστου απευθυνόμενος στον ανιψιό του, τον φωτογράφο- δημοσιογράφο, Θοδωρή Νικολάου, που εκείνη την ώρα τον απαθανατίζει.

Βαδίζοντας μέσα στο άλλοτε καταπράσινο πευκοδάσος της Βόρειας Εύβοιας ο Θοδωρής Νικολάου με καταγωγή από την περιοχή, και συγκεκριμένα από την Αιδηψό και την Αγία Άννα, ακολουθεί τη διαδρομή της πυρκαγιάς της 3ης Αυγούστου του 2021 που άφησε πίσω της περισσότερα από 500.000 καμένα στρέμματα και ανυπολόγιστες καταστροφές. Με το ξέσπασμα της φωτιάς φεύγει από τη Χαλκίδα όπου κατοικεί και κατευθύνεται προς τη Βόρεια Εύβοια εκεί όπου οι ρίζες του συναντούν την καταστροφή. Δύο μήνες μετά η περιοχή δέχεται ένα ακόμη πλήγμα από την κακοκαιρία “ Αθηνά” που σαρώνει τα πυρόπληκτα χωριά.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, καταγράφει με τον φωτογραφικό του φακό όχι μόνο το πέρασμα της πυρκαγιάς και τις πλημμύρες που ακολούθησαν, αλλά και κάτι βαθύτερο: τη σχέση ενός ανθρώπου με τον τόπο του τη στιγμή που αυτός καταρρέει.

Για σχεδόν πέντε χρόνια, μέσα από το έργο του με τον τίτλο «Ancestors (Πρόγονοι)», που μεγάλο μέρος του υλοποιείται από το “ Artit”, ο φωτογράφος-δημοσιογράφος επιστρέφει ξανά και ξανά στη Βόρεια Εύβοια, εξερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, το τραύμα που αφήνει η καταστροφή, αλλά και τη λεπτή διαδικασία της επούλωσης - τόσο στο τοπίο όσο και στους ανθρώπους που κατοικούν.

Μακριά πλέον από την απλή καταγραφή της επικαιρότητας, στο προσκήνιο έρχονται οι προσπάθειες των κατοίκων για την ανάκαμψη και την αναγέννηση τόσο της ίδιας της φύσης όσο και της ψυχής τους που έχει βιώσει την απώλεια και τον ξεριζωμό.

Προχωρώντας μέσα στο δάσος τα πεύκα που σταδιακά μεγαλώνουν εκατοστό προς εκατοστό, συμβολίζουν για εκείνον μία “ εσωτερική ανάσταση” που συμβάλλει στον μετασχηματισμό του ίδιου του τραύματος. Ταυτόχρονα μέσα στις τέσσερις φάσεις που εξελίσσεται το φωτογραφικό πρότζεκτ αντικατοπτρίζεται ο αγώνας των ντόπιων να υπερβούν όσα άφησαν πίσω τους οι καταστροφές.

Στην πρώτη ενότητα καταγράφονται οι καταστροφικές φωτιές και οι επακόλουθες πλημμύρες του 2021. Στη δεύτερη ενότητα, η έμφαση μετατοπίζεται στο μετά, (aftermath), στο πληγωμένο τοπίο και στους ανθρώπους που παραμένουν στον γενέθλιο τόπο τους, στις αλλαγές που επιφέρει η ανάκαμψη στο περιβάλλον και στον ψυχισμό των κατοίκων, με επίκεντρο το αίσθημα της απώλειας που παραμένει ανεπούλωτο. Στη τρίτη ενότητα παρουσιάζονται δίπτυχα με Polaroid, σε μια προσπάθεια να αποτυπωθεί η διαλεκτική σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον. Στην τέταρτη και τελευταία ενότητα, οι ίδιοι οι κάτοικοι γίνονται αφηγητές της ζωής τους. Πρωταγωνιστές είναι δύο δίδυμα αδέλφια, η Μαριανίκη και ο Χρήστος από το Καστρί που φωτογραφίζουν την καθημερινότητά τους σε ένα απομακρυσμένο χωριό της Βόρειας Εύβοιας, δημιουργώντας μία προσωπική φωτογραφική αφήγηση (photo voice) που διερευνά νοήματα όπως η μνήμη, η ταυτότητα και η δημοκρατικότητα του φωτογραφικού μέσου. Παράλληλα, το κινητό τηλέφωνο μετατρέπεται από συσκευή επικοινωνίας σε εργαλείο παραγωγής μνήμης και φωτογραφικών κειμηλίων.

«Συνειδητοποίησα ότι υπάρχει μία βαθιά σύνδεση δική μου με το θέμα. Οπότε πήρα την απόφαση να το ακολουθήσω σε βάθος χρόνου. Να διερευνήσω ουσιαστικά τι έχει προκληθεί στο περιβάλλον, πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι μετά την περιβαλλοντική καταστροφή, πώς συνεχίζουν τη ζωή τους, ποιοι βρίσκονται δίπλα τους», εξηγεί στο Αθηναϊκό - Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο κ. Νικολάου ενώ προσθέτει ότι η συνύπαρξη της επαγγελματικής ιδιότητας με αυτήν ενός ανθρώπου που προέρχεται από τον τόπο που έχει πληγεί δεν είναι καθόλου εύκολη. « Οι ιδιότητες εκείνη την ώρα είναι πολλές. Ήμουν εκεί ως φωτογράφος και ταυτόχρονα συγγενείς μου, φίλοι μου αλλά και ο ίδιος μου ο τόπος έβλεπα να πλήττονται », τονίζει.

Κάθε εικόνα αποτυπώνει όχι μόνο την ίδια την καταστροφή, αλλά και τα στάδια που ακολουθούν. Τα σημάδια της παραμένουν παντού ορατά σε τοπία που δεν έχουν επιστρέψει στην προηγούμενη μορφή τους. Όπως εξηγεί ο κ. Νικολάου, « μία καταστροφή δεν ξεχνιέται . Υπάρχουν παντού γύρω σημάδια της, καμένα σπίτια και καμένοι κορμοί δέντρων». Και παρότι ο χρόνος κυλάει σε κάποια σημεία φαίνεται να προχωράει αργά όπως στην παραλία στο Καστρί, που ένα πεύκο, όπως περιγράφει ο κ. Νικολάου, παραμένει πεσμένο μέσα στη θάλασσα εδώ και χρόνια. «Το κύμα το χτυπά ασταμάτητα, διαβρώνεται από την αλμύρα, όμως αυτό παραμένει εκεί, συμβολίζοντας την αργή φθορά, την επιμονή του χρόνου πάνω σε ό,τι έχει ήδη πληγεί.

Στο επίκεντρο, του φωτογραφικού πρότζεκτ, όσο αυτό εξελίσσεται, τίθεται το τραύμα, ένα τραύμα, το οποίο όπως σημειώνει ο κ. Νικολάου, είναι κοινό για το περιβάλλον και τον άνθρωπο.

«Υπάρχει μια επικοινωνία, ανάμεσα στον άνθρωπο και στο περιβάλλον»

Όσο θεραπεύεται το περιβάλλον, θεραπεύεται και το τραύμα του ανθρώπου. Όταν υπάρχει αποκατάσταση στο περιβάλλον, υπάρχει αποκατάσταση και στο τραύμα του ανθρώπου. Στο ανθρώπινο τραύμα που φέρει η μνήμη από το γεγονός. Πάντα το φέρεις μέσα σου, είναι κάτι βαθύ που δύσκολα θεραπεύεται. Ωστόσο όταν βλέπεις τη φύση να επανέρχεται, αναγεννιέσαι παράλληλα με αυτήν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Ευβοιώτες δεν ανησυχούν, ή δεν νιώθουν απροστάτευτοι και παραμελημένοι από το κράτος. Συνεχίζουν να αισθάνονται έτσι», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Νικολάου.

Ιχνηλατώντας την πορεία προς την ανάκαμψη και την αναγέννηση, το “ Ancestors” στρέφεται στην έννοια των “ ριζών”, σε όσα παραμένουν και μεταβιβάζονται στις επόμενες γενιές. Για τον κ. Νικολάου, αυτό συμβολίζει και η φωτογραφία με τον θείο του, Παναγιώτη Αναγνώστου. « Η ελιά δεν είναι απλώς ένα δέντρο, είναι η ρίζα μας μέσα στη γη, στα πατρογονικά μας εδάφη. Η ελιά δεν είναι μονάχα η πρώτη ύλη για το φαγητό μας ή το καύσιμο για το τζάκι μας, είναι η οικογενειακή και κοινοτική μας παράδοση. Εκεί που είναι οι ελιές και τα οστά των προγόνων, είναι και οι ρίζες σου», εξηγεί.

Στη συνέχεια αναζητώντας τρόπους να αποτυπώσει αυτή τη σχέση πέρα από τη δική του ματιά, ο φωτογράφος περνά σε ένα επόμενο στάδιο, όπου η αφήγηση δεν ανήκει πλέον μόνο σε εκείνον, αλλά επιστρέφει στους ίδιους τους κατοίκους-πληγέντες. Στο σημείο αυτό συναντά, τα δύο δίδυμα αδέλφια, το Χρήστο και τη Μαριανίκη. Έχοντας ζήσει σε ηλικία 9 ετών τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες του 2021, θυμούνται πόσο πλησίαζε η φωτιά το σπίτι τους και τι ακολούθησε. Πλέον όπως αναφέρουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, το τοπίο σιγά σιγά πρασινίζει. Τους ρωτάμε τι είναι αυτό που τους άρεσε να φωτογραφίζουν κατά τη διάρκεια του πρότζεκτ. «Τη θάλασσα, τη φύση αλλά κι ο ένας τον άλλον», απαντούν.

Εξηγώντας το σκεπτικό πίσω από την τέταρτη ενότητα ο κ. Νικολάου επισημαίνει ότι ως υποστηρικτής «μιας δημοκρατικής φωτογραφίας» εκτιμά ότι φορέας της μπορεί να είναι ο οποιοσδήποτε « πόσο μάλλον άνθρωποι που βιώνουν μία δύσκολη κατάσταση στη ζωή του». «Ήθελα να αφήσω τους ίδιους τους ανθρώπους να παρουσιάσουν την ιστορία τους. Οπότε χρησιμοποιώ αυτό που ονομάζεται συμμετοχική φωτογραφία. Μέσω της συμμετοχής των δύο παιδιών διαμορφώνεται μια άλλη οπτική της πραγματικότητας, δημιουργούν τα ίδια τα τεκμήρια της ζωής τους. Για εμένα αποτελεί μία μηχανή παραγωγής μνήμης. Δημιουργείται ουσιαστικά μνήμη τόσο οικογενειακή αλλά και μία μνήμη για τον ίδιο τους τον τόπο», τονίζει.

Το πρότζεκτ “ Ancestors” υλοποιήθηκε από το “ Artit” στο πλαίσιο προγράμματος για τις καλλιτεχνικές διαμονές (art residencies), με θέμα τον αντίκτυπο των καταστροφικών πυρκαγιών και πλημμύρων στη Βόρεια Εύβοια.

Όπως σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ιδρύτρια και Διευθύντρια του ARTIT, Δανάη Παπαδημητρίου, «δίνοντας τον φακό στους ίδιους τους κατοίκους, ο Θοδωρής κατέρριψε τα αυστηρά όρια μεταξύ δημιουργού και θεατή». «Μέσα από δίπτυχα με Polaroid, αποτύπωσε τη διαλεκτική σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, ένα έργο που δίνει φωνή σε ολόκληρη την κοινότητα και γίνεται τεκμήριο τόσο της καταστροφής όσο και της ανάκαμψης, χαραγμένο πλέον στη συλλογική μας μνήμη.

Η συνεργασία μας αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτό που επιδιώκουμε στο Artit: να στηρίζουμε Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες που αξιοποιούν την τέχνη για να προκαλέσουν παραγωγικό διάλογο και να δημιουργούν γέφυρες ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό. Ελπίζουμε το έργο του να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για κάθε καλλιτέχνη που επιλέγει την τέχνη ως εργαλείο κατανόησης και αλλαγής.

Με στόχο να στηρίξουμε περισσότερους εικαστικούς καλλιτέχνες στην Ελλάδα και το εξωτερικό, το καλοκαίρι του 2026 έρχεται η νέα μας ψηφιακή πλατφόρμα, ένας χώρος όπου θα μπορούν να υποβάλλουν εύκολα τη δουλειά τους σε ευκαιρίες ανά τον κόσμο: εκθέσεις, καλλιτεχνικές διαμονές και ανοιχτές προσκλήσεις (calls for art), με έμφαση σε θέματα κοινωνικού και περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος.», υπογραμμίζει η κ. Παπαδημητρίου.

ΠΗΓΗ ΑΠΕ