ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ - ΑΝΟΠΑΙΑ

Γράφει ο Νίκος Ταξιάρχη και Γεωργίας Δαβανέλλος.

Ο Ξέρξης δεν γνωρίζει πλέον τι να κάμη, οπότε παρουσιάζεται η προδοσία να τον βοηθήση και η παράδοσις συνέδεσε την προδοσίαν αυτήν με το όνομα του Εφιάλτου, το οποίον έκτοτε έμεινε παροιμιώδες.  Τα καθέκαστα της προδοσίας αυτής δεν είναι ανάγκη να συζητηθούν εδώ, ούτε θα έπαυε να είναι προδοσία. Είναι βέβαιοπν ότι η πολυήμερος παραμονή του Περσικού συρφετού εις την χώραν των Μαλιέων έφερε τούτους εις απελπισίαν. Οι βάρβαροι θα κατεβρόχθιζον το παν, μη υπολογιζομένης και της παντοίας άλλης ύβρεως, εις ην γνωρίζομεν ότι είσαν επιρρεπείς.  Η επιθυμία να φύγη επιτέλους η πληγή από την χώραν, πρέπι να ήτο γενική. Ίσως να συνήργησαν και άλλοι εις την προοδοσίαν, ιδίως Θεσσαλοί. Ο Εφιάλτης πάντως ήτο ο παρουσιασθείς προ του Ξέρξου δια να προσφέρη την αισχράν του προδοσίαν.  Αυτός υπήρξε ο οδηγός κατά την διάβασιν της ατραπού, και αυτόν επικήρυξαν κατόπιν οι Πυλαγόροι της αμφικτυονίας της Πυλαίας.  Ότι δεν ήτο καθαρόν υποκείμενον, υυποδεικνύεται από το γεγονός, ότι μόλις κατήλθε εκ Θεσσαλίας, όπου είχε καταφύγει εφονεύθη από κάποιον Τραχίνιον, ονόματι Αθηνάδην. Ούτος όμως τον εφόνευσεν δι’ άλλην αιτίαν, και όχι δια το αργύριον της επικηρύξεως.
   Η ατραπός, ήτις και προ της παρούσης μάχης και ύστερον κατόπιν εχρησίμευσε πολλάκις, δια να υπερκερασθούν αι Θερμοπύλαι, ελέγετο  Ανόπαια –Ανηφόρα-. Το ίδιον όνομα έφερε και το όρος δια του οποίου ανερριχάτο.  Εις τας λεπτομερείας παρουσιάζει πολλά προβλήματα. Ήρχιζεν από την φάραγγα του Ασωπού –σήμερα Καρβουναριά- ανέβαινε περίπου κατά την τοποθεσίαν, όπου η σημερινή αμαξιτός δια πολλών στροφών , κατέρχεται προς την πεδιάδα της Λαμίας και κατόπιν εστρέφετο προς Ανατολάς. Διήρχετο εις μέγα ύψος τα υπέρ τας Θερμοπύλας απότομα βουνά και τέλος κατέβαινε προς την πεδιάδα όπισθεν των Θερμοπυλών, δηλαδή Ανατολικώτερον, τρία περίπου χιλιόμετρα πλησίον των Αλπηνών.
   Προφανώς ο Λεωνίδας ηγνόει αρχικώς την ύπαρξην της ατραπού. Όταν όμως έφθασεν εις τας Θερμοπύλας, Του ωμήλισαν περί της υπάρξεώς της. Την εγνώριζον καλώς όχι μόνον οι εντόπιοι Μαλιείς, αλλά και οι Φωκείς και οι Θεσσαλοί, διότι δι’ αυτής κάποτε οι τελευταίοι είχον περικυκλώσει τους Φωκέας. Ο Λεωνίδας ανέθεσεν ακριβώς εις τους χιλίους Φωκείς, οι οποίοι είχον προσέλθει εις τας Θερμοπύλας, να φυλάξουν αυτήν την ατραπόν, προτού αρχίσουν αι μάχαι. Οι Φωκείς πράγματι ανέβησαν εις το όρος και εις κατάλληλον σημείον στρατοπέδευσαν ως φρουροί της Ανοπαίας.
   Ο Ξέρξης έγινε περιχαρής, όταν έμαθε τα της ατραπού από τον Εφιάλτην. Του έδωκε τον Υδάρνην, τον πρώτων των στρατηγών του, επικεφαλής των Αθανάτων. Δια να περιέλθη τις το όρος από την ατραπόν εχρειάζετο χρόνος 15 τούλάχιστον ωρών, όχι τόσο δια την απόστασιν, αλλά διότι ήτο δύσβατος και δεινώς ανηφορική.  Εις τα πλείστα μέρη οι άνδρες μόνον ανά ένα ήτο δυνατόν να διέλθουν. Οι Πέρσαι διέβησαν τον Ασωπόν και ήρχισαν την ανάβασιν μόλις ήρχιζε να νυκτώνη. Όλην την νύκτα ανέβαινον μετά κόπου, μ’ όλον ότι θα τους εβοήθει η σελήνη. Με τα ξημερώματα έφθασαν εις τας κορυφογραμμάς της ατραπού.  Εκεί έφθασαν οι Φωκείς. Τα επί του σημείου τούτου ιστορούμενα υπό του Ηροδότου είναι πολύ επιεική δια τους Φωκείς. Μας λέγει ότι τους εξύπνησεν ο ποδοβολητός, διότι τα φύλλα των δρυών, αφ’ ων ήτο κατάφυτον το όρος, ήσαν ξηρά και εδημιούργουν ψόφον. Επομένως πολύ κακώς εξετέλουν οι Φωκείς το καθήκον των, ενώ κάτω οι στρατιώται των επί δύο ημέρας, έγραφον σελίδας αϊδίου δόξης. Προσθέτει μάλιστα ο Ηρόδοτος , ότι ήτο νηνεμία και ο θόρυβος ηκούετο εντατικός, πράγμα σωστόν και σημαίνον ακριβή σπουδήν των τοπικών συνθηκών.
   Οι Φωκείς ανεπήδησαν αμέσως και ήρχισαν να ενδύωνται τα όπλα των. Οι βάρβαροι εν τω μεταξύ εξεφύτρωσαν αιφνιδίως προ αυτών.  Η έκπληξις υπήρξεν αμοιβαία. Ούτι μεν δεν επερίμενον να εύρουν στρατόν εμπρός των, οι δε Φωκείς ενόμισαν ότι αυτοί ήσαν ο αντικειμενικός σκοπός του Πέρσου. Ο Υδάρνης εφοβήθη ότι ήσαν Λακεδαιμόνιοι, αλλά ο Εφιάλτης τον εδίδαξε το αληθές. Εκείνος τότε ήρχισε να λαμβάνη θέσιν μάχης. Τα βέλη έφευγον ταχέα και πυκνά. Οι Φωκείς απεσύρθησαν τότε εις την παρακείμενην κορυφήν και, όπως ο Ηρόδοτος μεγαλοψύχως λέγει, παρασκευάζοντο να αποθάνουν. Ο Υδάρνης όμως, μόλις του απέφραξαν τον δρόμον, δεν τους έδωκε πλέον σημασίαν, αλλά ήρχισε να καταβαίνη με πάσαν ταχύτητα το όρος.
   Ενταύθα γενώνται εύλογοι απορίαι. Οι Φωκείς, αφού αντελήφθησαν ότι άλλος  ήτο ο σκοπός του Υδάρνου και όχι αυτοί οι ίδιοι, εφρόντισαν μόνον να σώσουν τους εαυτούς των. Δεν επετέθησαν κατ΄ αυτού και δεν έπραξαν τίποτε δια να ματαιώσουν ή τούλάχιστον να επιβραδύνουν την πορείαν του.  Προσεφέρθησαν ως εθελονταί εις τον Λεωνίδαν, ίνα φυλάξουν την ατραπόν, και ήδη ελιποψύχουν. Δεν γνωρίζομεν, αν ο Ξέρξης είχε παραδώσει εις τον Υδάρνην πάντας τους Αθανάτους. (Μεταγενέστεραι μαρτυρίαι τους ανεβάζουν εις είκοσι χιλιάχιλιάδας). Αλλά και οι ήμισεις αν είσαν, δηλαδή πέντε χιλιάδες, δια να διέλθουν την ατραπόν, στενή ως ήτο, εφ΄ενός ζυγού, θα εχρειάζοντο ώραν ή και ώρας ολοκλήρους. Χίλιοι Φωκείς θα ηδύναντο να προξενήσουν εις αυτούς μεγάλην φθοράν και καθυστέρησιν και ίσως και να ματαιώσουν εξ ολοκλήρου το εγχείρημά των.
   Πιθανώς θα ήτο αυστηρόν να χαρακτηρίσωμεν τους Φωκείς ως προδώσαντας τον Λεωνίδαν. Πάντως δεν έπραξαν το στρατιωτικόν των καθήκον ως το επέβαλλεν η απολπιστική θέσις των συντρόφων των και ως το απήτουν αι δειναί περιστάσεις του πολέμου.
«ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ» Ιστορικός και Αρχαιολογικός Οδηγός.
ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΜΑΡΙΝΑΤΟΣ - Καθηγητής του Παν. Αθηνών
ΑΘΗΝΝΑΙ 1951