ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ - ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ - Ω ξειν ΄αγγέλλειν…

Γράφει ο Νίκος Ταξιάρχη και Γεωργίας Δαβανέλλος.

Οι περί τον Λεωνίδαν έμαθον εγκαίρως τα θλιβερά συμβάντα. Αποβραδύς προεφήτευσε τον αυριανόν θάνατον ο μάντις Μεγιστίας. Την νύκτα ήλθον αυτόμολοι από το στρατόπεδον του Ξέρξου (ο Διώδορος αναφέρει ρητώς Τυραστιάδαν τον Κυμαίον) και ωμίλησαν περί του Εφιάλτου. Υπελείποντο ακόμη οι Φωκείς, οι φρουροί της ατραπού. Αλλά κατά την αυγήν κατήλθον εκ των κορυφογραμμών ημεροσκόποι, οι οποίοι διέλυσαν και ταύτην την ελπίδα. Τότε και μόνον τότε συνεκλήθη πολεμικόν συμβούλιον. Άλλοι δεν ήθελον να αφήσουν την τάξιν, όπου είχον αποφασίσει  να πολεμήσουν και άλλοι ήθελον να απέλθουν. Ο Λεωνίδας έλυσε το ζήτημα. Αφήκε ελευθέρους όσους ήθελον να φύγουν και εδήλωσεν ότι αυτός, οπωσδήποε, δεν θα εγκαταλείψη την θέσιν του, διότι οι νόμοι της Σπάρτης απηγόρευον τοιαύτην πράξιν.  Οι επτακόσιοι Θεσπιείς, των οποίων εστρατήγει Δημόφιλος ο Διαδρόμου, εδήλωσαν ωσαύτως ότι θα παραμείνουν. Επί πλέον εκράτησεν ο Λεωνίδας και τους Θηβαίους. Αυτή τούλάχιστον είναι η εκδοχή του Ηροδότου. Ο Μεγιστίας ήτο Ακαρνάν, εκ γένους μαντικού σπουδαίο, το οποίον ανήγε την αρχήν του εις τον περίφημον ήρωαν και μάντιν της Μυκηναϊκής εποχής Μελάμποδα. Οι στρατοί τότε απέδιδον μεγίστην σημασίαν εις ένα καλόν μάντιν. Ο Λεωνίδας δηλοί ότι ο Μεγιστίας είναι ελεύθερος να φύγη καθ΄ ο μη Σπαρτιάτης και ότι είναι περιτόν να μείνη και να συαναπολεσθή. Ο Μεγιστίας αρνείται και αποπέμπει μόνον τον υιόν του, διότι τον είχε μονογενή. 
Ο ήλιος είχε ήδη υψωθεί αρκετά. Θα ήτο περί την δεκάτην ώραν της πρωίας, ότε ο Ξέρξης έδωκε την διαταγήν της κατά μέτωπον έφοδον. Μια μεταγενεστέρα πηγή μας παραδίδει, ότι και ο Λεωνίδας έδωκε διαταγήν να προγευματίσουν, διότι το δείπνον θα το ελάμβανον εις τον Άδην. Ό,τι επικολούθησεν από της στιγμής εκείνης, θα ήτο ανίερος πράξις να θελήση κανείς να περιγράψη με άλλους λόγους, παρά με το λιτόν μεγαλείον της αφηγήσεως του Ηροδότου, της οποίας παρατίθεται μετάφρασις: « Ο Ξέρξης, αφού ανέτειλεν ο ήλιος έκαμε σπονδάς και περιμείνας την ώραν περίπου, κατά την οποίαν ο κόσμος συγκεντρώνεται εις την αγοράν, ήρχισε να προχωρή. Ούτω το είχε κατατοπίσει ο Εφιάλτης, διότι η κατάβασις από του όρους και συντομωτέρα είναι και μικρτέρα κατά πολύ η απόστασις από τον γύρον και την ανάβασιν της ατραποπού. Και οι βάρβαροι λοιπόν οι περί τον Ξέρξην επροχώρουν και οι περί τον Λεωνίδαν  Έλληνες, αφού εβάδιζον προς τον θάνατον, εξήρχοντο πολύ περισσότερον  παρά προηγουμένως εις το πλατύτερον μέρος του αυχένος. Διότι κατά τας προηγουμένας ημέρας εφυλάσσετο απλώς το οχύρωμα του τείχους και αυτοί εξερχόμενοι εμάχοντο εις τα στενα μέρη. Ήδη όμως, με το να μάχωνται έξω των στενών, μέγα πλήθος των βαρβάρων  έπιπτε διότι, ιστάμενοι όπισθεν οι ηγεμόνες των σχηματισμών με μάστιγας ερράπιζον όλους ανεξαιρέτως, διατάσσοντες  πάντοτε εμπρός. Πολλοί μεν λοιπόν από αυτούς έπιπτον εις την θάλασσαν και ηφανίζοντο, πολύ δε περισσότεροι κατεπατούντο ζωντανοί υπ΄αλλήλων.  Και από τα δύο δε μέρη  κανείς δεν ελογάριαζε τας απωλείας. Διότι οι Έλληνες, ως γνωρίζοντας βέβαιον τον θάνατον εκ μέρους των περιεχομένων το όρος εχρησιμοποίουν το μέγιστον δυνατόν  όριον της ανδρείας των κατά του βαρβάρου καταχρώμενοι της ζωής των και λυσσώντες. Τα δόρατα μεν λοιπόν εις τους περισσοτέρους εξ΄αυτών συνέβαινε να έχουν σπάσει, αυτοί δε με τα ξίφη εξωλόθρευον τους Πέρσας.  Και μέσα εις αυτόν τον αγώνα πίπτει και ο Λεωνίδας, γενόμενος άριστον παλληκάρι, και μαζί με αυτόν άλλοι ονομαστοί εκ των Σπαρτιατών, των οποίων εγώ, ως γενομένων ονομαστών παλληκαριών, έμαθα όλα τα ονόματα.  Έμαθα δε και όλων μαζί των Τριακοσίων. Αλλά και εκ των Περσών πίπτουν ενταύθα και άλλοι πολλοί και ονομαστοί, μεταξύ δε αυτών και δυο υιοί του Δαρείου, ο Αβροκόμης και ο Υπεράνθης, τους οποίους είχε γεννήσει η κόρη του Αρτάνου Φραταγούνη.  
Και οι δυο λοιπόν αδελφοί του Ξέρξου πίπτουν ενταύθα μαχόμενοι και υπέρ του νεκρού του Λεωνίδα έγινε πάλη πολλή σώμα προς σώμα Περσών και Λακεδαιμονίων, μέχρις ότου τούτον με τον ηρωϊσμόν των απέσυρον προς το μέρος των οι Έλληνες και έτρεψαν τέσσαρας φοράς τους αντιπάλους. Τούτο δε εξηκολούθει μέχρις ότου κατέφθασαν οι περί τον Εφιάλτην. Μόλς όμως οι Έλληνες ειδοποιήθησαν, ότι αυτοί φθάνουν, τότε πλ΄ρον, από της στιγμής εκείνης, έλαβε τη δυσμενή του όψιν ο αγών. Και εις το στενόν δηλαδή της οδού απεσύραντο οπίσω, και αφού επροσπέρασαν δίπλα το τείχος, ήλθον και εκάθισαν εις τον κολωνόν-λόφον- όλοι μαζί οι άλλοι πλην των Θηβαίων. Ο δε κολωνός είναι εις το στενόν, όπου τώρα ευρίσκεται ο λίθινος λέων προς τιμήν του Λεωνίδα. Εις τούτον τον χώρον αυτούς, αμυνομένους με μαχαίρας – εις όσους εκ τούτων συνέβαινε να περισώζεται ακόμη ακαμμία – και με τας χείρας και με τα στόματα, τους κατέχωσαν οι βάρβαροι βάλλοντες από μακράν, άλλοι μεν ορμήσαντες κατ’ αυτών και ισοπεδώσαντες το φράγμα του τείχους, άλλοι δε παντασχόθεν περικυκλώσαντες αυτούς και ιστάμενοι γύρ-γύρω.
Μόλο ότι δε, Λακεδαιμόνιοι και Θεσπιείς απεδείχθησαν τοιούτοι ήρωες, όμως λέγεται ότι ηρωικώτατος ανήρ υπήρξεν ο Σπαρτιάτης Διηνέκης. Δι’ αυτόν λέγεται ότι είπε την εξής φράσιν, προτούν ακόμη συμπλακούν με τους Μήδους: Πληροφορούμενος από κάποιον εκ των Τραχινίων, ότι όταν οι βάρβαροι εκτόξευσαν τα βλήματά των, αποκρύπτουν τον ήλιον από το πλήθος των βελών, αυτός χωρίς να εκπλαγή δι’ αυτό, και περιφρονών το πλήθος των Μήδων, απήντησεν ότι: «Ένα σωρό ωραία πράγματα μας αναγγέλει ο Τραχίνιος ξένος, αφού με το να αποκρύπτουν τον ήλιον οι Μήδοι, η προς αυτούς μάχη θα γίνη υπό σκιάν και όχι μέσα εις τον ήλιον».
Ταύτα και άλλα τοιαύτα λόγια λέγουν ότι αφήκε ο Διηνέκης ο Λακεδαιμόνιος εις ανάμνησιν. Μετά δε τούτον λέγεται ότι ηρίστευσαν δυο Λακεδαιμόνιοι αδεκφοί, Αλφεός καιΜάρων, υιοί του Ορσιφάντου. Εκ δε των Θεσπιέων ηρίστευσε προ παντός εις, του οποίου το όνομα ήτο Διθύραμβος, υιός του Αρματίδου. Ταφέντων δε πάντων εκεί ακριβώς όπου έπεσον, αλλά και εις μνήμην των προηγουμένων φονευθέντων, πριν αποπεμφθούν υπό του Λεωνίδου, έχουν χαραχθή επιγράμματα λέγοντα τα εξής:
    Mυρίασιν ποτέ τήδε τριακοσίαις εμάχοντο
    εκ Πελοποννάσου χιλιάδες τέτορες.
Αυτά μεν έχουν επιγραφή δι’ όλους, δια δε τους Σπαρτιάτας ιδιαιτέρως:
    Ω ξειν αγγέλλειν λακεδαιμονίοις ότι τήδε
    Κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι.
Δια μεν τους Λακεδαιμονίους αυτό, δια δε τον μάντιν το εξής:
    Μνήμα τόδε κλεινείο Μεγιστία, ον ποτε Μήδοι
    Σπερχειόν ποταμόν κείναν αμειψάμενοι,
    Μάντιος, ος τότε Κήρας επερχομένας σάφα ειδώς
    ουκ έτλη Σπάρτης ηγεμόνας προλιπείν.
Με τα επιγράμματα και τας στήλας, εκτός από το επίγρμμα του μάντεως Μεγιστίου Σιμωνίδης ο Λεωπρέπους είναι ο επιγράψας λόγω φιλικών δεσμών».
          ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΜΑΡΙΝΑΤΟΣ
ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ – ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ 
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ
                                      ΑΘΗΝΑΙ 1951