Έφυγε από τη ζωή ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς – Το «αντίο» της πολιτικής και πνευματικής Ελλάδας

Σε ηλικία 89 ετών έφυγε από τη ζωή ο κορυφαίος κοινωνιολόγος και ακαδημαϊκός – Τα συλλυπητήρια του Προέδρου της Δημοκρατίας, της πολιτικής ηγεσίας και των κομμάτων – Η συγκινητική αποχαιρετιστήρια δήλωση του Ευάγγελου Βενιζέλου

Η Ελλάδα αποχαιρετά τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, έναν από τους σημαντικότερους κοινωνιολόγους, πανεπιστημιακούς και δημόσιους διανοούμενους της μεταπολεμικής περιόδου. Ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα πολυσχιδές επιστημονικό και συγγραφικό έργο, αλλά και ένα έντονο αποτύπωμα στον δημόσιο διάλογο, την πολιτική σκέψη και την Αριστερά.

Η είδηση της απώλειάς του, στις 18 Αυγούστου 2026, προκάλεσε ευρύ κύκλο συλλυπητηρίων από την πολιτειακή, πολιτική και ακαδημαϊκή ηγεσία της χώρας. Η Ακαδημία Αθηνών, της οποίας ο Τσουκαλάς εξελέγη τακτικό μέλος το 2025 στην έδρα «Κοινωνιολογίας – Κοινωνικής Θεωρίας», έκανε λόγο για έναν «σπουδαίο στοχαστή» και «εμβληματική προσωπικότητα» των κοινωνικών επιστημών.

Από τη Νομική στην κορυφή της κοινωνιολογικής σκέψης

Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία έλαβε το πτυχίο του το 1958. Ακολούθησαν μεταπτυχιακές σπουδές στα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, του Μονάχου, του Παρισιού και του Yale. Το 1974 αναγορεύθηκε διδάκτορας Γραμμάτων και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού.

Η ακαδημαϊκή του διαδρομή υπήρξε διεθνής. Δίδαξε στη Γαλλία, στην Ελλάδα και σε πανεπιστήμια του εξωτερικού, ενώ από το 1985 έως το 2004 υπηρέτησε ως καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα, συνδέθηκε στενά με το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, του οποίου διετέλεσε πρόεδρος.

Το έργο του επικεντρώθηκε στη μελέτη της ελληνικής κοινωνίας, του κράτους, της εκπαίδευσης, των κοινωνικών ανισοτήτων, των κοινωνικών τάξεων και των μηχανισμών κοινωνικής αναπαραγωγής. Ανάμεσα στα πλέον επιδραστικά έργα του βρίσκεται το «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», που αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη μελέτη του κοινωνικού ρόλου των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα.

Δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στον ακαδημαϊκό χώρο. Υπήρξε ενεργός δημόσιος διανοούμενος, με συνεχή παρουσία στις πολιτικές και ιδεολογικές συζητήσεις της εποχής του. Το 2015 τέθηκε επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής σε μια κρίσιμη πολιτική συγκυρία.

Η συγκίνηση του Προέδρου της Δημοκρατίας

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας εξέφρασε τα ειλικρινή του συλλυπητήρια στην οικογένεια του εκλιπόντος και στην ακαδημαϊκή κοινότητα.

«Αποχαιρετούμε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους, ακαδημαϊκούς και διανοητές της εποχής μας», ανέφερε ο κ. Τασούλας, υπογραμμίζοντας ότι με «νηφαλιότητα και οξυδέρκεια» ο Τσουκαλάς φώτισε μέσα από το έργο του τη δομή της ελληνικής κοινωνίας και του κράτους και προσέφερε σημαντικές αναλύσεις για τη νεότερη ιστορική διαδρομή της χώρας.

Η Ακαδημία Αθηνών: «Ένας σπουδαίος στοχαστής»

Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε το μήνυμα της Ακαδημίας Αθηνών, στην οποία ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς εξελέγη μόλις το 2025.

Η Ακαδημία τον χαρακτήρισε εμβληματική προσωπικότητα στον χώρο των Κοινωνικών Επιστημών και σημείωσε ότι περνά στην αιωνιότητα ως ένας σημαντικός κοινωνικός φιλόσοφος, αφήνοντας πολύτιμη παρακαταθήκη στην ελληνική και διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Η εκλογή του στην Ακαδημία αποτέλεσε, όπως επισήμανε και ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, το αποκορύφωμα μιας μακράς και πολυδιάστατης πορείας στον δημόσιο βίο, την έρευνα και τον πολιτισμό.

Νικήτας Κακλαμάνης: «Σφράγισε τη σύγχρονη ελληνική κοινωνιολογία»

Ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης αποχαιρέτησε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά ως έναν από τους κορυφαίους διανοητές και πανεπιστημιακούς της χώρας.

Στη δήλωσή του τόνισε ότι ο εκλιπών «σφράγισε με το οξυδερκές του πνεύμα, την επιστημονική του συγκρότηση και το συγγραφικό του έργο τη σύγχρονη ελληνική κοινωνιολογία και πολιτική σκέψη», ενώ υπογράμμισε τη συμβολή του στην κατανόηση των δομών και των μετασχηματισμών της ελληνικής κοινωνίας.

Λίνα Μενδώνη: «Συνθεμελιωτής της κοινωνιολογίας στην Ελλάδα»

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά «έναν από τους επιφανέστερους σύγχρονους διανοούμενους» και «συνθεμελιωτή του κλάδου της κοινωνιολογίας στην Ελλάδα».

Σύμφωνα με την κ. Μενδώνη, ο Τσουκαλάς σφράγισε με την παρουσία και το έργο του τη σύγχρονη ελληνική σκέψη επί δεκαετίες, αξιοποιώντας τη θεωρητική του κατάρτιση για να διατυπώσει πρωτότυπες ερμηνείες για την ελληνική κοινωνία και τους μετασχηματισμούς της. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», αλλά και στο συνολικό έργο της ωριμότητάς του.

Ευάγγελος Βενιζέλος: «Αποχαιρετώ το φωτεινό μυαλό του»

Ιδιαίτερα προσωπικό ήταν το μήνυμα του Ευάγγελου Βενιζέλου, ο οποίος συνδεόταν με τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά με μακρά φιλία και κοινή ακαδημαϊκή διαδρομή.

Ο κ. Βενιζέλος αποκάλυψε ότι οι δύο άνδρες υπήρξαν συγκάτοικοι στο ίδιο γραφείο στη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης και ότι είχαν μοιραστεί ακόμη και την ίδια τήβεννο, εκείνη του κοινού τους φίλου και δασκάλου Δημήτρη Τσάτσου.

«Αποχαιρετώ με μεγάλη θλίψη και αγάπη» τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, ανέφερε ο Ευάγγελος Βενιζέλος, περιγράφοντάς τον ως έναν άνθρωπο που παρέμενε διαρκώς νέος, αναζητώντας νέες ερμηνευτικές προτάσεις.

Στάθηκε ιδιαίτερα στο «φωτεινό μυαλό» του, στη «χάρη του λόγου του», στο μοναδικό ύφος του, αλλά και στην ευγένεια με την οποία αντιμετώπιζε τις πολιτικές διαφωνίες. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στην ικανότητά του να αναθεωρεί, στοιχείο που, όπως σημείωσε, χαρακτήριζε τη διανοητική του πορεία.

Αλέξης Τσίπρας: «Ένας από τους σημαντικότερους διανοητές του τόπου»

Συγκινητικό ήταν και το μήνυμα του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος αποχαιρέτησε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά χαρακτηρίζοντάς τον «έναν από τους σημαντικότερους διανοητές του τόπου μας» αλλά και «έναν γλυκύτατο άνθρωπο».

«Στη Φωτεινή και τους οικείους του εκφράζω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια», ανέφερε ο πρώην πρωθυπουργός, αναφερόμενος στη σύζυγο του εκλιπόντος, συγγραφέα και καθηγήτρια Φωτεινή Τσαλίκογλου.

ΣΥΡΙΖΑ: «Η ελληνική Αριστερά και οι κοινωνικές επιστήμες είναι από σήμερα φτωχότερες»

Ο ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ αποχαιρέτησε τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά ως έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και διανοούμενους της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Στην ανακοίνωσή του υπογραμμίζει ότι το έργο του επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο μελετάται η ελληνική κοινωνία, το κράτος, η εκπαίδευση, οι κοινωνικές ανισότητες και οι μηχανισμοί αναπαραγωγής τους.

Παράλληλα, υπενθυμίζει την πολιτική του παρουσία, σημειώνοντας ότι το 2015 αποδέχθηκε να τεθεί επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής. «Η ελληνική Αριστερά και οι κοινωνικές επιστήμες είναι από σήμερα φτωχότερες», καταλήγει η ανακοίνωση.

Ρένα Δούρου: «Καθηγητής που με καθόρισε»

Ιδιαίτερα προσωπικό ήταν και το μήνυμα της Ρένας Δούρου, η οποία ανέφερε ότι ο Τσουκαλάς ήταν καθηγητής που την καθόρισε στα πανεπιστημιακά της χρόνια.

Στο μήνυμά της αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στο «Εξάρτηση και Αναπαραγωγή» και στις συζητήσεις που είχαν στο πλαίσιο των σεμιναρίων του, υπογραμμίζοντας το βαθύ αποτύπωμα που άφησε ως δάσκαλος στους μαθητές του.

ΠΑΣΟΚ: «Άνοιξε νέους δρόμους στην κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας»

Το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής, διά του εκπροσώπου Τύπου Κώστα Τσουκαλά, εξέφρασε τη θλίψη του για την απώλεια.

«Έφυγε ένας κορυφαίος Έλληνας διανοητής», αναφέρει η ανακοίνωση, σημειώνοντας ότι το έργο του άνοιξε νέους δρόμους στην κατανόηση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην κοινωνιολογία και την ακαδημαϊκή ζωή της χώρας.

Νέα Αριστερά: Η σκέψη του συνδέθηκε με την κοινωνική αλλαγή

Η Νέα Αριστερά χαρακτήρισε τον θάνατό του «δυσαναπλήρωτο κενό» για τις κοινωνικές επιστήμες, την ιστορία και την πολιτική.

Στην ανακοίνωσή της υπογραμμίζει τη συμβολή του στην ανάπτυξη των κοινωνιολογικών σπουδών στην Ελλάδα και την Ευρώπη και αναφέρεται στη σταθερή σχέση του με τον προοδευτικό χώρο και την Αριστερά. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην περίοδο του Παρισιού, στη συμβολή του στη συζήτηση για τη Μεταπολίτευση και στον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία του από τον Μάη του ’68 διεύρυνε τη ματιά του πάνω στις σύγχρονες κοινωνίες.

Την Τετάρτη 19 Αυγούστου, ο γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής της Νέας Αριστεράς Γαβριήλ Σακελλαρίδης επανήλθε στην απώλεια, χαρακτηρίζοντάς την μεγάλη απώλεια για την ελληνική κοινωνία, τις κοινωνικές επιστήμες και την Αριστερά. Όπως σημείωσε, το έργο του Τσουκαλά θα συνεχίσει να θυμίζει ότι «για να αλλάξεις τον κόσμο πρέπει πρώτα να επιμένεις να τον καταλαβαίνεις».

Ένας διανοούμενος που δεν έμεινε στο πανεπιστήμιο

Αυτό που αναδεικνύεται από τις διαφορετικές αποχαιρετιστήριες δηλώσεις είναι η ιδιαίτερη θέση που κατείχε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στη δημόσια ζωή.

Δεν υπήρξε ένας ακαδημαϊκός απομονωμένος από την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Αντιθέτως, επί δεκαετίες παρενέβαινε στον δημόσιο διάλογο, επιχειρώντας να συνδέσει την κοινωνιολογική ανάλυση με τα μεγάλα ζητήματα της εποχής του.

Η Ακαδημία Αθηνών επισημαίνει ακριβώς αυτή την πολυσχιδή παρουσία, αναφερόμενη όχι μόνο στο ακαδημαϊκό του έργο αλλά και στην ενεργό συμβολή του ως πολίτη και στη σχέση του με την κοινωνία των πολιτών.

Η πολιτική του στράτευση ήταν σαφής, χωρίς όμως να εξαντλεί την ταυτότητά του. Το γεγονός ότι άνθρωποι από διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες – από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τον Πρόεδρο της Βουλής έως τον Ευάγγελο Βενιζέλο, τον Αλέξη Τσίπρα, το ΠΑΣΟΚ, τον ΣΥΡΙΖΑ και τη Νέα Αριστερά – έσπευσαν να αναγνωρίσουν την προσφορά του, αποτυπώνει το εύρος της επιρροής του.

Το τελευταίο αντίο

Η αποτέφρωση του Κωνσταντίνου Τσουκαλά πραγματοποιήθηκε στη Ριτσώνα, σε στενό οικογενειακό κύκλο, με συγγενείς και ανθρώπους του στενού του περιβάλλοντος να τον αποχαιρετούν.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αφήνει πίσω του ένα έργο που ξεπερνά τα όρια μιας πανεπιστημιακής ειδικότητας. Η μελέτη της ελληνικής κοινωνίας, του κράτους, της εκπαίδευσης, των ανισοτήτων και των πολιτικών μετασχηματισμών αποτέλεσε για εκείνον όχι απλώς επιστημονικό αντικείμενο, αλλά διαρκή προσπάθεια κατανόησης της ίδιας της ελληνικής πραγματικότητας.

Και ίσως αυτό να είναι το βασικό στοιχείο της κληρονομιάς του: η επιμονή ότι η κοινωνία δεν πρέπει απλώς να περιγράφεται, αλλά να ερμηνεύεται, να αμφισβητούνται οι βεβαιότητες και να αναζητούνται οι βαθύτεροι μηχανισμοί που διαμορφώνουν τη ζωή των ανθρώπων.

Με τον θάνατό του, η ελληνική κοινωνιολογία και η δημόσια διανόηση χάνουν μία από τις πιο χαρακτηριστικές και επιδραστικές φωνές τους.