Η παγκόσμια ενεργειακή κρίση και η ένταση στη Μέση Ανατολή

Η διεθνής ενεργειακή αγορά βρίσκεται ξανά σε κατάσταση έντονης αβεβαιότητας, καθώς η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν, η εύθραυστη κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ και η κλιμάκωση των επιθέσεων των Χούθι εναντίον της Σαουδικής Αραβίας δημιουργούν ένα σύνθετο σκηνικό για το πετρέλαιο, τη βενζίνη, το ντίζελ, το φυσικό αέριο και το LNG.

Η τελευταία εξέλιξη που επηρέασε άμεσα τις αγορές ήταν η απόρριψη από τον Ντόναλντ Τραμπ της τελευταίας ιρανικής πρότασης για τερματισμό των εχθροπραξιών και σταδιακό άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ. Η αντίδραση ήταν άμεση: το Brent σημείωσε άνοδο άνω του 3%, φτάνοντας περίπου στα 107-108 δολάρια το βαρέλι, ενώ το αμερικανικό WTI κινήθηκε πάνω από τα 94 δολάρια.

Η εικόνα, ωστόσο, δεν είναι μονοσήμαντη. Παρά τη μεγάλη γεωπολιτική ένταση, οι εξαγωγές πετρελαίου από βασικούς παραγωγούς της Μέσης Ανατολής ανέκαμψαν τον Σεπτέμβριο στα 12,8 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, το υψηλότερο επίπεδο από την έναρξη του πολέμου τον Φεβρουάριο. Οι ροές μέσω του Ορμούζ εκτιμάται ότι θα φτάσουν περίπου τα 7,4 εκατ. βαρέλια ημερησίως αυτόν τον μήνα. Παρά την ανάκαμψη, οι εξαγωγές παραμένουν περίπου 6 εκατ. βαρέλια ημερησίως χαμηλότερες από τα επίπεδα του Φεβρουαρίου.

Το κρίσιμο Στενό του Ορμούζ

Το Ορμούζ αποτελεί τον σημαντικότερο «λαιμό της φιάλης» για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά. Πριν από την κρίση, περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και LNG περνούσε από το συγκεκριμένο θαλάσσιο πέρασμα. Η πολεμική σύγκρουση έχει περιορίσει δραστικά την κίνηση πλοίων, αυξάνοντας το κόστος, τους κινδύνους και τα ασφάλιστρα μεταφοράς.

Τις τελευταίες ημέρες παρατηρείται κάποια αύξηση της κίνησης. Από τις 21 έως τις 27 Σεπτεμβρίου καταγράφηκαν 132 διελεύσεις, έναντι 116 την προηγούμενη εβδομάδα. Ωστόσο, πριν από τον πόλεμο πραγματοποιούνταν περίπου 130 διελεύσεις κάθε ημέρα, γεγονός που δείχνει πόσο μακριά βρίσκεται ακόμη η κανονικότητα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το LNG. Ορισμένα πλοία που συνδέονται με την QatarEnergy έχουν αρχίσει να εμφανίζονται ξανά έξω από τον Κόλπο, μετά από μια περίοδο κατά την οποία σχεδόν δεν υπήρχαν ορατές διελεύσεις από το Κατάρ. Η εξέλιξη προσφέρει κάποια ανακούφιση, όμως δεν σημαίνει ότι η αγορά έχει επιστρέψει σε κανονικούς ρυθμούς.

Φυσικό αέριο και LNG: νέα πίεση στην Ευρώπη

Η αναταραχή στο Ορμούζ δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο. Η Ευρώπη παρακολουθεί με ιδιαίτερη ανησυχία τις ροές LNG από το Κατάρ, έναν από τους σημαντικότερους προμηθευτές της παγκόσμιας αγοράς.

Στις 28 Σεπτεμβρίου οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου κινήθηκαν ανοδικά, καθώς η QatarEnergy παρέτεινε τις διαταραχές στις παραδόσεις LNG προς ορισμένους πελάτες. Το συμβόλαιο αναφοράς TTF στην Ολλανδία κινήθηκε περίπου στα 73,67 ευρώ ανά MWh, ενώ οι ευρωπαϊκές αποθήκες βρίσκονται περίπου στο 71% της χωρητικότητάς τους, κάτω από τον εποχικό μέσο όρο πενταετίας του 87%.

Αυτό δημιουργεί επιπλέον αβεβαιότητα ενόψει του χειμώνα. Εάν οι ροές LNG παραμείνουν περιορισμένες και παράλληλα υπάρξει αυξημένη ζήτηση λόγω ψυχρών καιρικών συνθηκών, οι τιμές θα μπορούσαν να κινηθούν σημαντικά υψηλότερα. Αντίθετα, μια σταθερή επαναλειτουργία του Ορμούζ θα μπορούσε να οδηγήσει σε γρήγορη αποκλιμάκωση.

Βενζίνη και ντίζελ υπό πίεση

Για τους καταναλωτές, η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη. Η τιμή της βενζίνης και ιδιαίτερα του ντίζελ δεν εξαρτάται μόνο από το αργό πετρέλαιο, αλλά και από τα περιθώρια διύλισης, τα αποθέματα και τη διαθεσιμότητα έτοιμων καυσίμων.

Στην Ευρώπη οι τιμές παραμένουν ιδιαίτερα υψηλές. Στα τέλη Αυγούστου η μέση τιμή της βενζίνης στην ΕΕ βρισκόταν περίπου στα 1,95 ευρώ το λίτρο, ενώ το ντίζελ περίπου στα 2,04 ευρώ, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το ντίζελ παρουσιάζει ιδιαίτερη πίεση, καθώς οι διεθνείς τιμές του έχουν φτάσει σε επίπεδα-ρεκόρ.

Στις ΗΠΑ, ενδεικτικά, η μέση τιμή του ντίζελ ξεπέρασε για πρώτη φορά τα 6 δολάρια ανά γαλόνι στις αρχές Σεπτεμβρίου. Η κατάσταση έχει οδηγήσει ακόμη και σε συζητήσεις στην Ουάσινγκτον για πιθανό περιορισμό των αμερικανικών εξαγωγών ντίζελ, προκειμένου να αυξηθεί η προσφορά στην εσωτερική αγορά.

Η διπλή εικόνα ΗΠΑ–Ιράν: πόλεμος και συνομιλίες

Στο διπλωματικό μέτωπο επικρατεί ένα ιδιαίτερα αντιφατικό σκηνικό.

Το Ιράν έχει δηλώσει ότι είναι έτοιμο για διαπραγματεύσεις, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η Τεχεράνη πρότεινε επαναλειτουργία του Ορμούζ μέσα σε επτά ημέρες, εφόσον οι ΗΠΑ άρουν τον ναυτικό αποκλεισμό, χαλαρώσουν τις κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο και υπάρξει ευρύτερη παύση των εχθροπραξιών.

Ο Τραμπ απέρριψε την πρόταση, αλλά σχεδόν ταυτόχρονα δήλωσε ότι αναμένει νέες συνομιλίες με το Ιράν μέσα στην εβδομάδα. Οι επαφές αναμένεται να γίνουν έμμεσα, με το Κατάρ και άλλους διαμεσολαβητές να μεταφέρουν μηνύματα μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης.

Από την άλλη πλευρά, η αμερικανική κυβέρνηση δεν αποκλείει τη συνέχιση των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Ο ίδιος ο Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο νέων πληγμάτων, ενώ οι ιρανικές αρχές δηλώνουν ότι είναι προετοιμασμένες τόσο για διπλωματία όσο και για συνέχιση του πολέμου.

Αυτή ακριβώς η αντίφαση εξηγεί και τη μεγάλη μεταβλητότητα στις ενεργειακές αγορές: κάθε ένδειξη προόδου στις συνομιλίες πιέζει τις τιμές προς τα κάτω, ενώ κάθε νέα απειλή ή επίθεση τις οδηγεί ανοδικά.

Νέο μέτωπο Σαουδικής Αραβίας – Χούθι

Παράλληλα, η κρίση έχει ανοίξει ένα ακόμη μέτωπο στην Υεμένη. Οι Χούθι, που υποστηρίζονται από το Ιράν, έχουν εντείνει τις επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας. Το Ριάντ ανακοίνωσε ότι αναχαίτισε έξι βαλλιστικούς πυραύλους που κατευθύνονταν προς περιοχές όπως η Ταΐφ και η Γιανμπού, ενώ οι Χούθι υποστήριξαν ότι στόχευσαν εγκαταστάσεις της Saudi Aramco και στόχους στο Ριάντ.

Η εξέλιξη έχει μεγάλη ενεργειακή σημασία, καθώς η Γιανμπού αποτελεί κρίσιμη εναλλακτική έξοδο για το σαουδαραβικό πετρέλαιο όταν η ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ αντιμετωπίζει προβλήματα.

Η Σαουδική Αραβία έχει επίσης επαναφέρει σε λειτουργία τον αγωγό East-West, ο οποίος μεταφέρει πετρέλαιο από την ανατολική πλευρά της χώρας προς τις εγκαταστάσεις της Ερυθράς Θάλασσας. Η επαναλειτουργία του αποτελεί προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από το Ορμούζ.

Την ίδια στιγμή, ο Σαουδάραβας υπουργός Εξωτερικών Φαϊσάλ μπιν Φαρχάν βρίσκεται στην Ουάσινγκτον για συνομιλίες με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, σε μια περίοδο κατά την οποία οι συγκρούσεις με τους Χούθι κλιμακώνονται.

Το μεγάλο ερώτημα για τις αγορές

Η διεθνής αγορά ενέργειας βρίσκεται έτσι μπροστά σε δύο εντελώς διαφορετικά σενάρια. Εάν οι συνομιλίες ΗΠΑ–Ιράν οδηγήσουν σε συμφωνία, το Ορμούζ ανοίξει σταθερά και αποκατασταθούν οι ροές πετρελαίου και LNG, οι τιμές θα μπορούσαν να υποχωρήσουν γρήγορα.

Εάν όμως οι διαπραγματεύσεις αποτύχουν, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις συνεχιστούν και παράλληλα ενταθούν οι επιθέσεις των Χούθι στη Σαουδική Αραβία και την περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας, οι αγορές θα βρεθούν αντιμέτωπες με μεγαλύτερους κινδύνους για την προσφορά.

Το κρίσιμο στοιχείο πλέον δεν είναι μόνο η τιμή του αργού. Είναι η ασφάλεια των θαλάσσιων διαδρομών, η διαθεσιμότητα διυλισμένων καυσίμων και οι ροές LNG. Και όσο η εικόνα μεταξύ πολέμου και διαπραγματεύσεων παραμένει ασαφής, οι τιμές πετρελαίου, βενζίνης, ντίζελ και φυσικού αερίου αναμένεται να παραμείνουν ιδιαίτερα ευμετάβλητες.