Διασχίζοντας τον βόθρο που ονομάστηκε «Πρόοδος»

Γράφει ο 
Γιώργος Καρανάσιος 
gkaranasios24@gmail.com 

Στις φετινές Πανελλαδικές Εξετάσεις ζητήθηκε από τους μαθητές να αναζητήσουν τα αίτια της αυξανόμενης μοναξιάς της εποχής μας και να προτείνουν τρόπους προσέγγισης των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας. 

Πρόκειται αναμφίβολα για ένα ενδιαφέρον και επίκαιρο θέμα. Ίσως όμως, πριν αναζητήσουμε λύσεις, οφείλουμε να εξετάσουμε τις αιτίες που δημιούργησαν το πρόβλημα. 

Γιατί η μοναξιά δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Είναι προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών, πολιτισμικών και οικονομικών εξελίξεων.

Αν κάποιος έθετε το υποθετικό ερώτημα: «Πώς θα μπορούσε να υπονομευθεί η πνευματική συγκρότηση μιας ολόκληρης γενιάς χωρίς η ίδια να το αντιληφθεί;», η απάντηση ίσως να μην απαιτούσε ιδιαίτερη φαντασία. 

Θα αρκούσε μια προσεκτική παρατήρηση της πραγματικότητας.

Οι νέοι δεν βρέθηκαν αντιμέτωποι με κάποια βίαιη επίθεση. 

Βρέθηκαν αντιμέτωποι με έναν διαρκή βομβαρδισμό εικόνων, πληροφοριών και ερεθισμάτων. 

Μεγάλωσαν μέσα σ' ένα περιβάλλον που ανταμείβει την ταχύτητα αντί τη σκέψη, την εντύπωση αντί την ουσία και την κατανάλωση αντί τη δημιουργία. 

Η προσοχή μετατράπηκε σε εμπόρευμα και η συγκέντρωση σε σπάνιο αγαθό.

Σιγά σιγά, σταματήσαμε να αναζητούμε το νόημα και αρχίσαμε να κυνηγάμε συνεχώς το επόμενο ερέθισμα. 

Η αδρεναλίνη έγινε πιο σημαντική από τον σκοπό, η αυτοπροβολή από την αυτογνωσία και, μέσα στον καταιγισμό πληροφοριών, η αλήθεια άρχισε να χάνεται μέσα στη σύγχυση.

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτή η διαδικασία παρουσιάστηκε ως πρόοδος, δικαίωμα, απελευθέρωση.

Σήμερα, παιδιά αποκτούν πρόσβαση σε κινητές συσκευές και ψηφιακά περιβάλλοντα από πολύ μικρή ηλικία. 

Εκπαιδευτικοί και γονείς διαπιστώνουν ολοένα μεγαλύτερες δυσκολίες στη συγκέντρωση, στην επικοινωνία και στην κριτική σκέψη. 

Η οικογένεια δοκιμάζεται από οικονομικές πιέσεις, εξαντλητικά ωράρια και κοινωνικές μεταβολές που επηρεάζουν καθοριστικά τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών.

Για δεκαετίες ακούγαμε ότι η γνώση, η επιστήμη, η τεχνολογία και η εκπαίδευση θα οδηγούσαν την ανθρωπότητα σε υψηλότερα επίπεδα ευημερίας και ελευθερίας.  Ωστόσο, ο σύγχρονος κόσμος χαρακτηρίζεται από πρωτοφανείς ανισότητες. Μια μικρή μειοψηφία συγκεντρώνει πλούτο και ισχύ σε βαθμό που πριν από λίγες δεκαετίες θα φάνταζε αδιανόητος.

Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν υπάρχει γνώση. Το ερώτημα είναι ποιον υπηρετεί η γνώση.

Αν η τεχνολογική και οικονομική πρόοδος συνυπάρχει με τη μοναξιά, την ψυχική εξάντληση, την ανασφάλεια και την απελπισία εκατομμυρίων ανθρώπων, τότε οφείλουμε να επανεξετάσουμε τις βεβαιότητές μας. 

Οι αυξανόμενες ψυχικές δυσκολίες των νέων, η κατάθλιψη, οι αυτοκαταστροφικές τάσεις και η εκρηκτική κατανάλωση ψυχοφαρμάκων δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα. Είναι ενδείξεις μιας βαθύτερης κοινωνικής κρίσης.

Κάποιοι θα υποστηρίξουν ότι οι διαπιστώσεις αυτές είναι υπερβολικές. Όμως οι αριθμοί και η καθημερινή εμπειρία δείχνουν ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά. Όταν ολοένα περισσότεροι άνθρωποι ζουν μέσα στον φόβο, την αγωνία και τη μοναξιά, τότε είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για πραγματική πρόοδο.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Ενώ σε πολλές δυτικές κοινωνίες η ανάπτυξη συνοδεύεται από διεύρυνση των ανισοτήτων και ψυχική εξάντληση, άλλες χώρες αξιοποίησαν τη γνώση και την εκπαίδευση ως εργαλεία μαζικής κοινωνικής και οικονομικής ανόδου, όπως η περίπτωση της Κίνας. 

Το γεγονός αυτό υπενθυμίζει ότι η γνώση από μόνη της δεν είναι, ούτε καλή, ούτε κακή. Η αξία της εξαρτάται από τον σκοπό που υπηρετεί.

Πίσω από κάθε οικονομικό μοντέλο, πίσω από κάθε πολιτική απόφαση και πίσω από κάθε μηχανισμό επιρροής βρίσκονται άνθρωποι, συμφέροντα και επιλογές. Οι θεσμοί, τα πανεπιστήμια, οι κυβερνήσεις, οι οικονομικοί οργανισμοί και οι τεχνολογικοί κολοσσοί διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε.

Το τραγικό στοιχείο της εποχής μας είναι ότι, ενώ οι άνθρωποι γίνονται ολοένα πιο συνδεδεμένοι ψηφιακά, συχνά απομακρύνονται ουσιαστικά ο ένας από τον άλλον. 

Ζούμε σε κοινωνίες όπου ο ατομικισμός ενισχύεται, ενώ η συλλογικότητα αποδυναμώνεται. 

Μέσα σ' αυτή την αντίφαση αναζητούμε εξηγήσεις για τη μοναξιά, τη διάλυση των κοινωνικών δεσμών και την αίσθηση κενού που βιώνουν εκατομμύρια άνθρωποι.

Ίσως, τελικά, το πρόβλημα να μην είναι η αποτυχία των ιδεολογιών ή των συστημάτων. Ίσως να βρίσκεται στην αδυναμία του ίδιου του ανθρώπου να χρησιμοποιήσει τη γνώση, την ελευθερία και την ισχύ προς όφελος της κοινωνίας και όχι εις βάρος της.

Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο να είναι ότι πολλοί αντιλαμβάνονται το πρόβλημα μόνο όταν αγγίξει τη δική τους ζωή, τη δική τους οικογένεια, το δικό τους παιδί. 

Τότε η έκπληξη και η αγανάκτηση περισσεύουν. Είναι πλέον αργά γιατί οι συνέπειες έχουν ήδη κάνει την εμφάνισή τους.

Υ.Γ. Γράφοντας αυτές τις σκέψεις, δεν μπόρεσα να μη θυμηθώ τις δικές μου μαθητικές εξετάσεις σε μια μικρή επαρχιακή κοινωνία της δεκαετίας του 1970. Ήταν μια διαφορετική εποχή, με πολλές ελλείψεις.

Θυμάμαι ακόμη το θέμα των εξετάσεων για την εισαγωγή από το Δημοτικό στο τότε εξατάξιο Γυμνάσιο: «Όταν σημαίνει ο εσπερινός».

Σήμερα ίσως ακούγεται απλοϊκό. Ωστόσο το θέμα απευθυνόταν σε παιδιά μιας φτωχής επαρχίας, με περιορισμένα βιώματα, ελάχιστα μορφωτικά ερεθίσματα και χωρίς τα μέσα που διαθέτουν οι σημερινοί μαθητές. Και όμως, τους ζητούσε να παρατηρήσουν, να σκεφτούν και να περιγράψουν τον κόσμο τους. Παράδοξο ίσως, αν σκεφτεί κανείς ότι το εκπαιδευτικό σύστημα της εποχής μόνο γενναιόδωρο δεν ήταν στην πρόσβαση προς τις επόμενες βαθμίδες εκπαίδευσης.

Λίγα χρόνια αργότερα, στις εξετάσεις για τα ΑΕΙ, τις Ακαδημίες και τα ΚΑΤΕΕ, το ερώτημα ήταν ακόμη πιο παράξενο για τα σημερινά δεδομένα: «Τα μέσα και τα φαινόμενα της εποχής μας τείνουν να εξομοιώσουν τον άνθρωπο ως προς τις σκέψεις και τις εκδηλώσεις του. Θα ήθελες μία σχολική τάξη που το κάθε παιδί να είναι πιστό αντίγραφο του άλλου;»

Πενήντα χρόνια μετά, η εποχή φαίνεται πως έδωσε την απάντησή της. Όχι μόνο θέλησε μια τάξη με πανομοιότυπα παιδιά, αλλά εργάζεται συστηματικά για να δημιουργήσει και μια κοινωνία με πανομοιότυπες σκέψεις, ίδιες αντιδράσεις και ίδιες επιθυμίες. 

Και αυτό βαφτίστηκε πρόοδος.