Να ξαναεφεύρουμε το συλλογικό!

Γράφει η Βασιλική Λάζου

Η είδηση για τα δύο νεαρά κορίτσια που πήδηξαν από ταράτσα μας συγκλόνισε. Για λίγες ώρες, η δημόσια συζήτηση γέμισε με σοκ, θλίψη και ερωτήματα. Και ύστερα, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα, άρχισε η αναζήτηση της «ατομικής ευθύνης». Τι έφταιξε; Τι δεν άντεξαν; Τι επιλογές έκαναν; Πού ήταν οι γονείς; Γιατί δεν μίλησαν;
Όμως πίσω από κάθε τέτοια τραγωδία κρύβεται κάτι πολύ μεγαλύτερο από το ατομικό δράμα. Κρύβεται μια ολόκληρη κοινωνία που παράγει μοναξιά, εξάντληση και αίσθημα αδιεξόδου. Μια κοινωνία που έχει μάθει να αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως απομονωμένη μονάδα και όχι ως μέρος ενός συλλογικού κόσμου.
Αυτό είναι το βαθύτερο πρόσωπο του νεοφιλελευθερισμού. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι μόνο ιδιωτικοποιήσεις και αγορές. Είναι μια ιδεολογία που εισβάλλει βαθιά μέσα στην ανθρώπινη ψυχολογία. Μας μαθαίνει ότι ο καθένας είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για τη ζωή του. Για την επιτυχία του, την αποτυχία του, την ψυχική του κατάσταση, την επιβίωσή του. Αν λυγίσεις, σημαίνει ότι δεν ήσουν αρκετά δυνατός. Αν καταρρεύσεις, δεν διαχειρίστηκες σωστά τον εαυτό σου. Έτσι, ακόμη και η ψυχική οδύνη μετατρέπεται σε ατομικό πρόβλημα «ανθεκτικότητας». Η κοινωνία παύει να αναρωτιέται τι είδους συνθήκες γεννούν αυτή την απόγνωση. Δεν συζητά για την πίεση, την ανασφάλεια, την αποξένωση, την έλλειψη ουσιαστικών δεσμών, τον φόβο για το μέλλον, τη διαρκή απαίτηση να είσαι τέλειος, αποδοτικός, επιτυχημένος.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν διαρκώς αλλά αισθάνονται όλο και πιο μόνοι. Όπου η αξία του ανθρώπου μετριέται με όρους επίδοσης, εικόνας και ανταγωνισμού. Όπου η αποτυχία δεν αντιμετωπίζεται ως ανθρώπινη εμπειρία αλλά ως προσωπική ενοχή. Η «ατομική ευθύνη» λειτουργεί τελικά σαν μηχανισμός σιωπής. Μεταφέρει όλο το βάρος στο άτομο και απαλλάσσει την κοινωνία από την ανάγκη να κοιτάξει τον εαυτό της στον καθρέφτη. Δεν φταίει ποτέ το κοινωνικό περιβάλλον, η διάλυση των συλλογικών δεσμών, η απουσία κοινοτήτων, η εγκατάλειψη της δημόσιας ψυχικής υγείας ή η κουλτούρα διαρκούς πίεσης. Φταίει πάντα ο άνθρωπος που «δεν άντεξε».
Κι όμως, κανένας άνθρωπος δεν καταρρέει μέσα σε κοινωνικό κενό.Ο άνθρωπος είναι βαθιά συλλογικό ον. Έχει ανάγκη να ανήκει, να ακούγεται, να στηρίζεται, να αισθάνεται ότι η ζωή του έχει νόημα μέσα σε έναν κοινό κόσμο. Όταν αυτή η συλλογικότητα διαλύεται, όταν οι άνθρωποι μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν τα πάντα μόνοι τους, τότε η μοναξιά μετατρέπεται σε κοινωνική επιδημία.
Γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη μία ηθικολογία περί «ατομικής ευθύνης». Δεν αρκούν οι συμβουλές αυτοβελτίωσης και προσωπικής διαχείρισης. Χρειάζεται να ξαναεφεύρουμε το συλλογικό. Να ξαναχτίσουμε κοινότητες, δημόσιους χώρους, σχέσεις αλληλεγγύης και ουσιαστικής επικοινωνίας. Να ξαναδώσουμε αξία στην ανθρώπινη επαφή απέναντι σε έναν κόσμο που μετατρέπει τους πάντες σε ανταγωνιστικές μονάδες. Να υπερασπιστούμε τη δημόσια ψυχική υγεία ως κοινωνικό δικαίωμα και όχι ως ατομική υπόθεση.
Γιατί όταν δύο νέα κορίτσια αισθάνονται ότι δεν υπάρχει διέξοδος, δεν έχουμε απέναντί μας μόνο μια προσωπική τραγωδία. Έχουμε απέναντί μας μια κοινωνία που έχει ξεχάσει τι σημαίνει να φροντίζει συλλογικά τους ανθρώπους της.
Βασιλική Λάζου