Πόλεμοι, γεωπολιτικές συγκρούσεις και διεθνής ασφάλεια στο επίκεντρο των ηγετών

Η 81η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα διπλωματικά γεγονότα της χρονιάς, καθώς οι ηγέτες κρατών και κυβερνήσεων καλούνται να τοποθετηθούν απέναντι σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από πολέμους, γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, ενεργειακές πιέσεις, κλιματική κρίση και ταχύτατες τεχνολογικές αλλαγές. Από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης, οι παρεμβάσεις των ηγετών αποτυπώνουν διαφορετικές προσεγγίσεις για το μέλλον της διεθνούς τάξης, αλλά και την αυξανόμενη αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας των υφιστάμενων διεθνών θεσμών.

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, στην τελευταία του Γενική Συνέλευση πριν από την ολοκλήρωση της θητείας του, έθεσε στο επίκεντρο την ανάγκη αποκατάστασης της εμπιστοσύνης στην πολυμερή συνεργασία. Προειδοποίησε ότι οι διεθνείς διαιρέσεις βαθαίνουν, ενώ οι πόλεμοι, η κλιματική αλλαγή, οι ανισότητες και η ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργούν αλληλένδετες προκλήσεις. Παράλληλα, ζήτησε ισχυρότερη διεθνή διακυβέρνηση για την τεχνητή νοημοσύνη και μεταρρυθμίσεις στους διεθνείς θεσμούς.

Στο επίκεντρο βρέθηκε και η ομιλία του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο Τούρκος πρόεδρος υποστήριξε ότι η σημερινή δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της διεθνούς κοινότητας και επανέφερε τη θέση του για κατάργηση του δικαιώματος βέτο των πέντε μόνιμων μελών. Πρότεινε ένα διαφορετικό μοντέλο, στο οποίο τα μέλη του Συμβουλίου θα εκλέγονται από τη Γενική Συνέλευση για συγκεκριμένες θητείες.

Ο Ερντογάν αναφέρθηκε εκτενώς και στη Μέση Ανατολή, με ιδιαίτερη έμφαση στη Γάζα και στο Παλαιστινιακό. Ζήτησε από τα κράτη που δεν έχουν αναγνωρίσει το παλαιστινιακό κράτος να επανεξετάσουν τη στάση τους και κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να εντείνει τις πιέσεις για τον τερματισμό της ανθρωπιστικής κρίσης. Παράλληλα, υποστήριξε ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να οικοδομήσει αποτελεσματική αρχιτεκτονική ασφάλειας χωρίς την Τουρκία, επαναφέροντας την τουρκική θέση για αναβαθμισμένο ρόλο της χώρας στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Η τοποθέτηση του Ερντογάν προκάλεσε την απάντηση του προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκου Χριστοδουλίδη, ο οποίος μίλησε την επόμενη ημέρα από το ίδιο βήμα. Το Κυπριακό αποτέλεσε βασικό μέρος της παρέμβασής του, με τον Χριστοδουλίδη να αναφέρεται στις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, στο διεθνές δίκαιο, στην κυριαρχία και στην εδαφική ακεραιότητα.

Ο Κύπριος πρόεδρος άσκησε κριτική στην τουρκική θέση για το Κυπριακό και χαρακτήρισε «ύψιστη υποκρισία» την επίκληση του διεθνούς δικαίου όταν, όπως υποστήριξε, αυτό δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση της Κύπρου. Παράλληλα, επανέλαβε ότι η λύση της διχοτόμησης δεν γίνεται αποδεκτή και δήλωσε έτοιμος να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις από το σημείο στο οποίο σταμάτησαν το 2017, στη βάση του συμφωνημένου πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών.

Η κυπριακή παρέμβαση ανέδειξε έτσι το Κυπριακό ως ζήτημα που εξακολουθεί να συνδέεται άμεσα με τη συζήτηση για την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και την αξιοπιστία του ΟΗΕ. Ο Χριστοδουλίδης τόνισε ότι υπάρχει ήδη κοινό έδαφος για την επανέναρξη των συνομιλιών, παραπέμποντας στα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, στο διεθνές δίκαιο και στις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Σημαντική θέση στη Γενική Συνέλευση κατέλαβε και ο πόλεμος στην Ουκρανία. Ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι αξιοποίησε την παρουσία του στη Νέα Υόρκη για να προωθήσει τις θέσεις του Κιέβου σχετικά με τον τερματισμό του πολέμου και την ασφάλεια της χώρας. Στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης δήλωσε ότι η Ουκρανία είναι έτοιμη να υποστηρίξει μια θαλάσσια εκεχειρία στη Μαύρη Θάλασσα, στη βάση προτάσεων που έχουν καταθέσει η Αίγυπτος, η Ινδία και η Τουρκία, μεταφέροντας στη Ρωσία την ευθύνη για την απάντηση.

Η ουκρανική διπλωματική προσπάθεια συνδέθηκε παράλληλα με τις επαφές του Ζελένσκι με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ. Οι δύο ηγέτες είχαν συμφωνήσει να συναντηθούν στη Νέα Υόρκη, με την ουκρανική πλευρά να επιδιώκει να διατηρήσει ενεργό τον διάλογο για τον τερματισμό του πολέμου και τις μελλοντικές εγγυήσεις ασφαλείας.

Εξίσου σημαντική ήταν η παρουσία του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν, σε μια Γενική Συνέλευση που διεξάγεται υπό τη σκιά της πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Πεζεσκιάν υποστήριξε ότι το Ιράν δεν πρόκειται να παραδοθεί, αλλά ταυτόχρονα δήλωσε ότι η Τεχεράνη εξακολουθεί να πιστεύει στη διπλωματία ως μέσο τερματισμού της σύγκρουσης.

Η ομιλία του Ιρανού προέδρου πραγματοποιήθηκε μία ημέρα μετά την παρέμβαση του Τραμπ, ο οποίος είχε προειδοποιήσει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να κλιμακώσουν περαιτέρω την πίεση προς την Τεχεράνη, εφόσον δεν επιτευχθεί συμφωνία. Η αμερικανική αντιπροσωπεία αποχώρησε από την αίθουσα κατά την έναρξη της ομιλίας του Πεζεσκιάν, σύμφωνα με το Reuters.

Ο Πεζεσκιάν αναφέρθηκε επίσης στα δικαιώματα του Ιράν στη θαλάσσια περιοχή και στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους παγκοσμίως. Υποστήριξε ότι η συνέχιση της πολεμικής σύγκρουσης και η παρουσία εχθρικών ναυτικών δυνάμεων δεν μπορούν να οδηγήσουν στην ειρήνη. Το ζήτημα των Στενών έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία λόγω της επίδρασής του στις διεθνείς ενεργειακές ροές.

Πέρα από τις συγκεκριμένες αντιπαραθέσεις, η Γενική Συνέλευση ανέδειξε ένα ευρύτερο σύνολο θεμάτων. Η Γάζα και η κατάσταση στη Μέση Ανατολή παραμένουν στην κορυφή της διεθνούς ατζέντας, ενώ η Ουκρανία εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πεδίο αντιπαράθεσης σχετικά με την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και τον ρόλο των διεθνών οργανισμών. Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή, η ενεργειακή ασφάλεια, η τεχνητή νοημοσύνη, η ανάπτυξη και οι μεταρρυθμίσεις στον ΟΗΕ αποτελούν βασικές θεματικές της φετινής συνόδου.

Ιδιαίτερη θέση έχει και η συζήτηση για την αξιοπιστία του ίδιου του Οργανισμού. Ο πρόεδρος της 81ης Γενικής Συνέλευσης, Χαλίλ ουρ Ραχμάν, έχει θέσει ως βασικό στόχο της θητείας του την «αποκατάσταση της εμπιστοσύνης» και τη δημιουργία ενός ΟΗΕ που θα μπορεί να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις σύγχρονες προκλήσεις. Στην έναρξη της Γενικής Συνέλευσης τόνισε ότι τα ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα του ΟΗΕ δεν είναι καινούργια, αλλά παραμένουν κρίσιμα για το μέλλον της πολυμερούς συνεργασίας.

Η φετινή Γενική Συνέλευση δεν περιορίζεται, επομένως, στις επίσημες ομιλίες. Στη Νέα Υόρκη πραγματοποιούνται παράλληλες συναντήσεις, διμερείς επαφές και θεματικές διασκέψεις, στις οποίες οι κυβερνήσεις επιχειρούν να προωθήσουν τις προτεραιότητές τους. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, συζητήσεις για την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, την πρόληψη πανδημιών, το δικαίωμα στην ανάπτυξη και την κλιματική δράση.

Το βασικό χαρακτηριστικό της φετινής συνόδου είναι ότι οι διαφορετικές κρίσεις δεν εμφανίζονται πλέον ως ξεχωριστά ζητήματα. Πόλεμοι, ενεργειακή ασφάλεια, οικονομία, κλιματική αλλαγή, τεχνολογία και διεθνής ασφάλεια συνδέονται μεταξύ τους και επηρεάζουν τις επιλογές των κρατών. Οι ομιλίες Ερντογάν, Χριστοδουλίδη, Ζελένσκι και Πεζεσκιάν ανέδειξαν διαφορετικές πτυχές αυτής της πραγματικότητας, από το Κυπριακό και την Ουκρανία μέχρι τη Μέση Ανατολή και τη μεταρρύθμιση των διεθνών θεσμών.

Καθώς η 81η Γενική Συνέλευση συνεχίζεται έως τις 28 Σεπτεμβρίου, το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στις επόμενες παρεμβάσεις των ηγετών και στις διπλωματικές επαφές που πραγματοποιούνται στο περιθώριο της συνόδου. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο τι θα ειπωθεί από το βήμα του ΟΗΕ, αλλά κατά πόσο οι πολιτικές διακηρύξεις μπορούν να μετατραπούν σε συγκεκριμένες διπλωματικές πρωτοβουλίες και συμφωνίες. Σε μια περίοδο έντονων διεθνών αντιπαραθέσεων, η Γενική Συνέλευση παραμένει ο χώρος όπου σχεδόν όλες οι πλευρές μπορούν να παρουσιάσουν δημόσια τις θέσεις τους και να αναζητήσουν πεδία συνεννόησης, ακόμη και όταν οι διαφορές μεταξύ τους παραμένουν βαθιές.