Τα Παραποτάμια Δάση του Σπερχειού απειλούνται… Υπάρχουν μέτρα σωτηρίας;

Του Δρ.  Γιώργου Ευθυμίου - Αν. Καθηγητή στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, Καρπενήσι (πρ. Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος)

Ως παραποτάμια ή παρόχθια δάση αναφέρονται αυτά που απαντώνται σε υγροτοπικά οικοσυστήματα, δηλαδή περιοχές που κατακλύζονται μόνιμα, περιοδικά ή επεισοδιακά από επιφανειακό ή υπόγειο νερό, ρέον ή στάσιμο, γλυκό ή υφάλμυρο. Σύμφωνα με το Νόμο 998/79 «Περί προστασίας των δασών και των δασικών εν γένει εκτάσεων της Χώρας» άρθρο 4, παρόχθια δάση αποτελούν εκείνα που βρίσκονται σε απόσταση 200 m εκατέρωθεν της όχθης των ποταμών. Στη βιβλιογραφία συχνά αναφέρονται ως: υγροτοπικά, αλλουβιακά και υδροχαρή δάση.
Ο Σπερχειός ποταμός ο οποίος λατρεύτηκε ως Θεός στην Αρχαιότητα, είναι ο ζωοδότης ποταμός της Φθιώτιδας. Σε αυτό, συναντάται ίσως το μεγαλύτερο φυσικό πλατανόδασος της Ν.Α. Ευρώπης.
Τα πανέμορφα και πλούσια σε βιοποικιλότητα παραποτάμια δάση του Σπερχειού αποτελούνται εκτός από πλατάνια κι από ιτιές, λεύκες, σκλήθρα και φτελιές. Σε πολλές θέσεις κατά μήκος του ποταμού τα παρόχθια δάση έχουν συρρικνωθεί τόσο δραματικά ώστε εκτός από το γνωστό πλατανόδασος, σε κάποιες άλλες «καλές» θέσεις απαντώνται συστάδες παρόχθιου δάσους μικρού πλάτους, ενώ σε κάποιες άλλες θέσεις (που είναι και πιο συχνά εμφανιζόμενες) έχει απομείνει μόνο σχεδόν μια σειρά δέντρων κατά μήκος της όχθης του ποταμού, τα γνωστά ως δάση «γαλαρία» ενώ δεν απουσιάζουν και περιπτώσεις όπου οι γεωργικές καλλιέργειες φτάνουν σχεδόν μέχρι την όχθη του Σπερχειού, χωρίς παρόχθια βλάστηση.
Η αξία και οικολογική σημασία των οικοσυστημάτων του Σπερχειού φαίνεται από το πλούσιο δημοσιευμένο ερευνητικό έργο. Σε μια βιβλιογραφική έρευνα μας για το Σπερχειό μέχρι και το 2017, βρέθηκαν και καταγράφηκαν περισσότερες από διακόσιες δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά και συνέδρια (συνολικά 203 δημοσιεύσεις) από τις οποίες οι 157 (77,34%) αφορούσαν τον Σπερχειό και οι 46 (22,.66%) αναφέρονταν στο οικολογικό σύστημα Σπερχειός-Μαλιακός.
 Αν και υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία και επιστημονική αρθρογραφία για τον Σπερχειό, οι δημοσιεύσεις που αναφέρονται στα παραποτάμια δάση και παρόχθια οικοσυστήματα του  Σπερχειού δεν αποτελούν ούτε το 10 % του δημοσιευμένου έργου. Το επιστημονικό ενδιαφέρον και κατά συνέπεια οι περισσότερες δημοσιεύσεις για τα παραποτάμια οικοσυστήματα του Σπερχειού και τα παρόχθια δάση του καταγράφηκαν κυρίως τα τελευταία 15 χρόνια.
Η οικολογική αξία των παραποτάμιων δασών είναι τεράστια. Η διατήρηση, ανόρθωση – αποκατάσταση και η επαναφορά της παραποτάμιας βλάστησης είναι επιτακτική ανάγκη καθότι τα παραποτάμια δάση: σταθεροποιούν τις όχθες και τις προστατεύουν από τη διαβρωτική δύναμη του νερού, με το ριζικό τους σύστημα φιλτράρουν και καθαρίζουν το νερό από τα φορτία που αυτό μεταφέρει, στηρίζουν πλούσια βιοποικιλότητα, ενισχύουν την ποικιλότητα του τοπίου και προσφέρουν δυνατότητες για άθληση και διαφυγή στη φύση.
Η σημερινή κατάσταση των παραποτάμιων περιοχών του Σπερχειού χαρακτηρίζονται από έντονη ανθρώπινη παρουσία (πολλοί μικροί και μεγάλοι οικισμοί αναπτύσσονται δίπλα και κοντά στον ποταμό) και πιέσεις από ανθρώπινες δραστηριότητες με πιο έντονη την αγροτική. Είναι εντυπωσιακά αρνητικό, το γεγονός ότι η φυσική παρόχθια βλάστηση στο δέλτα του ποταμού δέχεται εντονότατες πιέσεις από τις ανθρώπινες δραστηριότητες ιδίως κατά  το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.
Άλλες δραστηριότητες που απειλούν τα παραποτάμια δάση του Σπερχειού είναι: οι λαθροϋλοτομίες, η αποψίλωση και η καύση της παρόχθιας βλάστησης σε παραποτάμους, ρέματα, κανάλια (αρδευτικά και στραγγιστικά), τα μπάζα και σκουπίδια, η οικιστική δράση, οι αμμοληψίες, τα μεγάλα οδικά και τεχνικά έργα, ο εγκυβωτισμός και ευθυγράμμιση της κοίτης που μετατρέπει συχνά τα αστικά και περιαστικά ρέματα σε οχετούς ανοιχτού ή κλειστού τύπου!
Μια μεγάλη οικολογικά απειλή, με απρόβλεπτες συνέπειες, για τα παραποτάμια δάση αποτελούν τα ξενικά ή εισβολικά είδη τα οποία εισάγει ο άνθρωπος, με την χρήση καλλωπιστικών κυρίως ειδών, συχνά ειδών ξενικών προς αυτοφυή βλάστηση. Οι αναπλάσεις με φυτεύσεις ξενικών ειδών σε : χώρους αναψυχής, χώρους εκδηλώσεων πλησίον σε ποτάμια και ρέματα, σε πλατείες και δεντροστοιχίες οικισμών και πόλεων που βρίσκονται κοντά ή δίπλα σε ποτάμια ή διασχίζονται από ποτάμια, σε κήπους σπιτιών ή τουριστικών μονάδων που βρίσκονται δίπλα ή κοντά σε ποτάμια, απειλεί τη σύνθεση και δομή της παραποτάμιας βλάστησης. Και αυτό διότι τα ποτάμια συστήματα είναι υδάτινοι οδοί μεταφοράς γενετικού υλικού μεταξύ των περιοχών που διασχίζουν. Το νερό μεταφέρει πολλαπλασιαστικό υλικό της παραποτάμιας βλάστησης, σε μεγάλες αποστάσεις με συνέπεια την εισαγωγή ενός νέου είδους ή μιας ασθένειας σε περιοχές που βρίσκονται πολλά χιλιόμετρα μακριά.
Πολλά από τα ξενικά είδη λειτουργούν κι ως χωροκατακτητικά είδη (invasive species) είναι συνήθως ξενικά είδη τα οποία εισήλθαν σε μια περιοχή εκούσια ή μη και τα οποία κατάφεραν να πολλαπλασιαστούν γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό εις βάρος των αυτοχθόνων ειδών. Εκτός από χωροκατακτητικά είδη ονομάζονται και ως ξενικά είδη εισβολής τα οποία συχνά μετά την εισαγωγή τους σε μια περιοχή ξεφεύγουν από τον έλεγχο και συχνά κυριαρχούν. Το μέγεθος του προβλήματος και του κινδύνου που δημιουργούν στα οικοσυστήματα τα ξενικά εισβολικά είδη, αξιολογήθηκε από την ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα και το 2012 δημιουργήθηκε το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πληροφοριών για τα Ξενικά Είδη (ΕΑSΙΝ). Στη βάση δεδομένων του δικτύου έχουν καταγραφεί 6.619 χερσαία φυτικά taxa από τα οποία, το 44,85 % (2.969 taxa) είναι ξενικά στην Ευρώπη και από αυτά τα 363 taxa (5,5%) χαρακτηρίζονται ως υψηλής επικινδυνότητας.
Κύριο μέτρο για την αντιμετώπιση των ξενικών εισβολικών ή χωροκατακτητικών ειδών στα παρόχθια δασικά οικοσυστήματα, είναι η πρόληψη, μέσω της ενημέρωσης και της αποτροπής της χρήσης ξενικών καλλωπιστικών ειδών σε παραποτάμιους οικισμούς και εκτάσεις. Στην περίπτωση εντοπισμού και καταγραφής ξενικών εισβολικών ειδών σε παρόχθιο οικοσύστημα πρέπει άμεσα να γίνεται κοπή, απομάκρυνση και αντικατάστασή τους με αυτοφυή παρόχθια δασικά δέντρα.
Μία ακόμη σύγχρονη απειλή για τα όμορφα πλατανοδάση μας αποτελεί το μεταχρωματικό έλκος του πλατάνου που στο μύκητα Ceratocystis fimbriata f. sp. platani, μια πολύ επιθετική ασθένεια, η οποία αν δεν γίνει άμεσα κι έγκαιρα ο εντοπισμός της από τις τοπικές παραποτάμιες κοινωνίες και δασικές υπηρεσίες ώστε να ληφθούν άμεσα μέτρα, μπορεί να αφανίσει τα πλατάνια και να επεκταθεί σε νέες θέσεις. Σύμφωνα με το Τσόπελα, το 2018 η ασθένεια εντοπίστηκε στη Γραβιά και αντιμετωπίστηκε έγκαιρα κι επιτυχώς, ενώ είναι θέμα χρόνου ο εντοπισμός της ασθένειας και στα πλατάνια του Σπερχειού αν δεν ληφθούν αυστηρά προληπτικά μέτρα.
Μερικά αποτελεσματικά διαχειριστικά μέτρα που πρέπει να υλοποιηθούν άμεσα και προληπτικά για την διατήρηση, την προστασία και ανόρθωση των παραποτάμιων δασών του Σπερχειού, είναι:
• Σύνταξη και επικαιροποίηση των σχεδίων διαχείρισης των παρόχθιων δασικών οικοσυστημάτων του Σπερχειού, πέραν του πλατανοδάσους.
• Απογραφή και καταγραφή της σημερινής υφιστάμενης κατάστασης των παραποτάμιων δασών
• Αποκατάσταση, ανόρθωση κι επαναφορά των παρόχθιων δασών στις δημόσιες εκτάσεις του Σπερχειού, όπου αυτά φύονταν παλιότερα.  
• Επανασύνδεση της σημερινής ενεργής κοίτης με τις παλιές ανενεργές κοίτες και δέλτα του ποταμού
• Ενημέρωση των υπηρεσιών πρασίνου των Δήμων που βρίσκονται δίπλα ή διασχίζονται από τον Σπερχειό για τη μη χρήση ξενικών χωροκατακτητικών -εισβολικών ειδών σε πάρκα, δεντροστοιχίες κι αναπλάσεις
• Ανάπτυξη υποδομών οικοτουρισμού κι εναλλακτικών μορφών τουρισμού σε επιλεγμένες θέσεις του Σπερχειού
• Ο Σπερχειός και οι κυριότεροι παραπόταμοι του πρέπει να αποτελέσουν το κέντρο ζωής γύρω από το οποίο θα αναπτυχθούν οι δραστηριότητες των πόλεων που βρίσκονται κατά μήκος του ποταμού
• Να σταματήσει η λανθασμένη διαχείριση του εγκιβωτισμού των κοιτών των αστικών και περιαστικών ποταμών και καναλιών και να εφαρμοστούν πιο πράσινες αποκαταστάσεις ώστε η παραποτάμια βλάστηση να λειτουργεί ως αστικό και περιαστικό πράσινο και προς όφελος των κατοίκων.

Με την χρήση της αυτοφυούς παρόχθιας/παραποτάμιας βλάστησης σε δασώσεις και φυτεύσεις: ανορθώνουμε, βελτιώνουμε, διατηρούμε και προβάλουμε το μεσογειακό παρόχθιο τοπίο και την βιοποικιλότητά του, εξασφαλίζοντας όλα τα οφέλη που απορρέουν από αυτό.