ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Θ Ε Ρ Μ Ο Π Υ Λ Α Ι

 Ιστορικός και Αρχαιολογικός Οδηγός 
του Σπύρου Μαρινάτου

Αν και υπάρχουσιν ενός αιώνος επιστημονικαί εργασίαι και ολίγαι τινές ανασκαφικαί έρευναι, μόνον ατελώς και περίπου ή γνωστόν το πεδίον της αθανάτου μάχης των Θερμοπυλών. Ουδέν απτόν τεκμήριον της επικής εκείνης πάλης είχεν έλθει εις το φως μέχρι του 1939. Κατά το έτος εκείνο επισκέφθη δια πρώτην φοράν την Ελλάδα η ευγενής Αμερηκανίς εκ Νέας Υόρκης κυρία Elizazabeth Hamlin Hunt. Προσεφέρθη να διαθέση ποσόν τι ανωνύμως προς διεξαγωγήν μιας ανασκαφής εν Ελλάδι. Εις σύστασιν του υποφαινομένου, όστις ήτο τότε Διευθυντής των Αρχαιοτήτων εν τω Υπουργείω Παιδείας , όπως εκλεγώσιν αι Θερμοπύλαι, η κυρία Hunt συγκατετέθη προθύμως, αν και υπεδείχθη εις αυτήν ότι η ανασκαφή θα ήτο σχετικώς δαπανηρά, παρακεκινδυνευμένη ως προς το αποτέλεσμα, και εν πάση περιπτώσει άνευ ελπίδος θεαματικών ευτυμάτων.
   Επηκολούθησε μακρά τοπογραφική σπουδή των Θερμοπυλών, ήτις ευτυχώς κατέληξεν εις αγαθά αποτελέσματα. Ότε τέλος απεφασίσθη να λάβωμεν ανά χείρας την σκαπάνην, ήδη από των πρώτων ωρών  της ανασκαφής ήρχισεν η ανεύρεσις βελών και άλλων όπλων. Το ακριβές σημείον της επικής μάχης είχεν ανευρεθή. Επρόκειτο κυρίως περί του λόφου, όπου απέθανον μέχρις ενός οι τελευταίοι επιζώντες των Τριακοσίων.
  Η κυρία Hunt συμπαρεστάτησε καθ’ όλην την διάρκειαν της ανασκαφής, παρ’ όλας τας κακουχίας και τους κινδύνους διότι το ελώδες εκείνο μέρος έβριθε κωνώπων. Εδέησε να διεξαχθή η έρευνα κατά την θερμοτάτην εποχήν (Ιούλιον), ήτις συνέπιπτε περίπου και προς τον χρόνον της διεξαγωγής της απέλπιδος μάχης του 480 π. Χ.  Αι αναθυμιάσεις εκ των θειούχων αλάτων των θερμών πηγών είναι τότε πολύ ενοχλητικαί, εν περιπτώσει μακροτέρας παραμονής και εκθέσεως εις τον ήλιον. Προσβλήθημεν και ημείς από οφθαλμίαν, ως άλλοτε είχον προσβληθή οι οπ[λίται του Λεωνίδα.  Σήμερον ο τόπος έχει εξυγιανθή κατά πολύ, τα δε εκτελούμενα και μεγάλα έργα εκ του σχεδίου Marshall θα φέρωσι πληρεστέραν βελτίωσιν.
   Η κυρία Hunt εχορήγησε γενναιοφρόνως την ανασκαφήν, ανέλαβε δε και την δαπάνην λεπτομερούς χαρτογραφήσεως της περιοχής. Ο πόλεμος διέκοψεν έκτοτε τας ανασκαφάς μέχρι σήμερον, αι δε κατά την περιοχήν εκείνην μάχαι μεταξύ Γερμανών και Αγγλικών – Νεοζηλανδηκών στρατευμάτων επέφερον και μερικάς καταστροφάς των αποκαλυφθέντων μνημείων. Αι ανασκαφαί θα έπρεπε να συνεχισθώσι, διότι υπάρχει βάσιμος ελπίς ανευρέσεως  και της Ανθήλης και περαιτέρω στοιχείων της μάχης των Θερμοπυλών.
   Δια να εννοήση και εκτιμήση πλήρως ο αναγνώστης τας συνθήκας υπό τας οποίας διεξήχθη ο αγών εις τα στενά των Θερμοπυλών, εκρίθη αναγκαίον να δοθή συνοπτική εικών της τότε καταστάσεως και των μέσων, τα οποία εκάτερος των αντιπάλων διέθετεν. Εσκιαγραφήθη ωσαύτως η τότε πολιτική αστάθεια των πραγμάτων της Ελλάδος – το ασθενέστατον ακριβώς σημείον από της Ελληνικής πλευράς- και η άπελπις ψυχολογική κατάστασις επί τη προσεγγίσει του εχθρού.  Πάντα ταύτα χρησιμεύουσιν εις την πληρεστλεραν εκτίμησιν της μάχης. Εκείνος όμως ο οποίος δεν έχει ανάγκην τούτων ή θα ευρεθή άλλως επί τόπου, δύναται να αναγνώση κατ’ ευθείαν το τελευταίον κεφάλαιον, την τοπγραφίαν δηλαδή των Θερμοπυλών, ήτις είναι ανεξάρτητος από των προηγουμένων περιγραφών και δύναται να αναγνωσθή αυτή καθ’ αυτήν. 

          Σπύρος Μαρινάτος, Καθηγητής του Παν. Αθηνών.
       ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙ- ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ
                                                    ΑΘΗΝΑΙ 1951

Το εξώφυλλον εικονίζει εις την εμπροσθίαν όψιν  τον λεγόμενον ανδριάντα του Λεωνίδα, ευρεθέντα εις  την Σπάρτην κατά τας ανασκαφάς  της Αγγλικής Αρχαιολογικής  Σχολής. Το έργον αρχαϊζει ακόμη και τεχνοτροπικώς τοποθετείται περί το 490 – 480  π.Χ.  Αν αποδειχθή, ότι λόγω της συντηρητικότητος της τέχνης εις την Σπάρτην δυνάμεθα ακόμη να κατέλθωμεν  5-10 έτη, τότε το έργον σχεδόν μετά βεβαιότητος παριστά τον Λεωνίδα.  Οι Σπαρτιάται σπανίως απένεμον τοιαύτας τιμάς και κατά την εν λόγω περίοδον δεν είχον ενδοξότερον βασιλέα από τον Λεωνίδα.